{"id":548,"date":"2008-12-01T13:24:26","date_gmt":"2008-12-01T13:24:26","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost\/wp\/wordpress\/ziman-u-netewe-2\/"},"modified":"2008-12-01T13:24:26","modified_gmt":"2008-12-01T13:24:26","slug":"ziman-u-netewe-2","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/kurdishacademy.org\/?page_id=548","title":{"rendered":"Ziman u Netewe"},"content":{"rendered":"

Nûsînî : profêsor Peter Trudgill<\/span>
\nWergê<\/span>ran le Inglî<\/span>siyewe: <\/span><\/span>Hesené Qazí<\/span><\/span><\/a><\/p>\n

<\/p>\n

Le bendî pê\u015fûy em kitêbe da sebaret be çilonayetî komelnasî ziman le Kampala u Uganda cexitman le ser dû \u015fit kirdewe.Yekemyan eweye lewê zor le takuterayan yan dûzimane yan frezimanen – wate ewan detuwanin be ziyatir le zimanêk ta astêkî rewan qise biken. Xalî duwem eweye,‌ ew helumerce akamî ew rastiyeye ke ew komeley ewanî têda dejîn komelêkî firezimani ye.<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Nûsînî : profêsor Peter Trudgill<\/span>
\nWergê<\/span>ran le Inglî<\/span>siyewe: <\/span><\/span>Hesené Qazí<\/span><\/span><\/a><\/p>\n

<\/p>\n

Le bendî pê\u015fûy em kitêbe da sebaret be çilonayetî komelnasî ziman le Kampala u Uganda cexitman le ser dû \u015fit kirdewe.Yekemyan eweye lewê zor le takuterayan yan dûzimane yan frezimanen – wate ewan detuwanin be ziyatir le zimanêk ta astêkî rewan qise biken. Xalî duwem eweye,‌ ew helumerce akamî ew rastiyeye ke ew komeley ewanî têda dejîn komelêkî firezimani ye.<\/span><\/p>\n


\n<\/span><\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Dûzimane bûnî take kesî bew \u015fêweye de rastî da akamî pêwîstî frezimanî komelayetî yan neteweyî niye: komeley firezimanî ewto hen ke têyanda zor le axêweran nabin be dûzimane ta pileyekî girîng – bo nimûne, Swîs – u dûzimaneyî take kesî egerçî zor lewe berbilawtire lewey bikirê be zeynî axêwerêkî Inglîsî biga, be hîç cor diyardeyekî dinyagirewe niye.Belam frezimanî komelayetî de rastî da, le astî cîhanî da diyardeyekî zor berbilawe.Ew çilonayetiye frezimaniyey ke le Uganda weberçaw dekewê ziyatir qa’îdiyeke ta ewey rêzper bê. Zorbey here zorî dewlet – netewekanî dinya le çuwarçêwey sinûrekanyan da ziyatir le zimanêkî xocêyîyan têdaye ke qiseyan pêdekirê. Le hêndêk nimûnanda wekû Kamêrûn yan le Papua le Gîney Nwê, jimarey zimanan lewane ye bigate sedan ziman ( egerçî hasan niye be wurdî diyarî bikirê ke zimanêk çiye, be leber çawgirtinî ew dijwariyey le bendî yekemda hêmaman pêkird, bo ewey ke jimareyekî wurd sebaret bew nawçaney wek emane be destewe bidrê).<\/span><\/span><\/p>\n

Netewegelî freziman le gi\u015ft be\u015fekanî dinya da hen, u miro detuwanê zor nimûnan bas bika.Kê\u015fe u dijwarî ew demî dête gorê eger miro hewil bida \u015fwêngêrî wulatêk bika ke be rastî takzimane ye.Wa wêdeçê wulatî ewto le çend cêyek ziyatir nebin. Tenanet le Urûpa\u015f zor nimûney rasteqîney ewto nîne, egerçî ême deqman pêgirtuwe wa bîr bikeynewe ke zorbey dewlete Urûpayiyekan tak zimanen. Zorbey xelik ewe be qiseyekî rast dadenên eger bigutrê Almaniyekan be Almanî, Feranseyiyekan be Feranseyî u htd. dedwên.Ho u songey ba\u015f bo eme bedestewe ye, belam rastî ew babete ta radeyek ciyawaze.Teqrîben gi\u015ft wulate Urûpayiyekan kemayetî zimanî bûmî (xocêyî) yan têdaye – destey axêweran ke \u015fêwezarî xocêyîyan zimanêke cwê lew zimaney ke zimanî resmî, zal yan zimanî serekî ew wulateye ke têyda dejîn. Islend, ke têyda le sedasedî danî\u015ftûwanî xocêyî ewê axêweranî zimanî Islendîn, rêzperêke lew qa’îde u pêwane ye.Le hêndêk nimûnanda, lew cêyaney‌ ke kemayetiyekan be rêje gewrene, dewlet – netewe be asayî ziyatir le zimanêkî resmî heye.Nimûnegelî ewe Bêljîk ( zimanî Holendî – ke le bêljîk be Filamanî be nêw dekrê- u zimanî Feranseyî), Swîs( Almanî, Feranseyî, Italiyayî u Roman\u015f), u Fenland ( Fenlandî u Swêdî)n.<\/span><\/span><\/p>\n

Lew cêyaney ke kemayetî piçûktire yan kemtir be destelate,wênaçê zimanî kemayetî yan zimangelî kemayetî piley resmîyan hebê , u axêweranyan,zor car tenê le ber‌ pêdawîstî be kirdewe u piratîkî, meylî dûzimane bûnyan têda be dî dekirê‌. Em hokarey duwayî ew \u015fiteye yarmetî deka bew bawerey ke Urûpa le derewey xoy ruwaletêkî tak zimanî peyda bika.Zorbey here zorî hawwulatiyanî Feranse detuwanin be Feranseyî bidwên, sere ray ew rastiyey ke bo jimareyek le wan ew zimane zimanî duweme.her ew core helûmerce le <\/span>\u015f<\/b>ani\u015fînî Yekgirtû (Birîtanya)\u015f heye.\u015f<\/b>an\u015fînî Yekgirtû hemû ruwaletêk denwênê bo ewey be wulatêkî tak zimane dabindrê, u ewaney serî lêdeden be dilniyayiyewe hewcêyan bewe niye cige le Inglîsî nebê hîç zimanêkî dîke bizanin. Legel ewe\u015fda, ew ruwalete ta radeyek helxeletênere.Ewe raste Inglîstan leweta kûjanewe u damirkanî zimanî Kornî\u015f le Sedey Hejdehemda, hîç zimanêkî kemayetî xocêyî nebuwe, belam êsta lew wulate da destey axêweranî be ejimar zor le zimananî têda dejîn ke le \u015fwênî cor be corî cîhanewe hatûn‌, lewane, bo nimûne, le \u015fêwey qarey Bakûrî Hîndûstanewe, wekû Puncabî u Bengalî ( u her weha miro detuwanê bilê‌ zimanî yekemî zor le xelkî Birîtaniyayî kon ke reçelekî Hîndî Rojawayiyan heye Inglîsî niye, egerçî zorî\u015fî wêdeçê – birwane bendî noyemî em kitêbe).Le nêw zimane xocêyiyekanda Weylzî , zimanî yekemî yek le pêncî danî\u015ftûwanî Weylz e, u Geylîkî Skatlendî nizîkey 70000 xelkî xocêyî qisey pêdeken, ziyatir le berzayiyekan (Highlands) u durgekanî Hebirdeanî Skatlend.<\/span><\/span><\/p>\n

Dirêjbûnewe u radey firezimanî neteweyî (sertaserî) le Urûpa lem lîstaney xuwarewe da nî\u015fan dirawe.Lîstî yekem, ke hemû layene niye, ta radeyek ewe nî\u015fan deda ta çi radeyek zimangelî bandestî resmîy neteweyî le wulatanî taybetîda le layen kemayetî zimanî le cêy dîke da qiseyan pêdekirê 
\n 
\nziman  <\/strong>                             <\/span><\/span><\/wbr>  kemayetî zimanî xocêyî qsey pêdeken le<\/strong> 
\n 
\nAlmanî                                Danimark, Bêljîk, Feranse, Italiya, Silovêniya, Sirbiya,                               <\/span><\/span><\/wbr>              <\/span><\/span><\/wbr>       
\n                              <\/span><\/span><\/wbr>            Romanî, Rûsiye, Okrayn, Qazaxstan, Mecarstan, <\/span>ç<\/b>êk, <\/span><\/span><\/font>Lehistan<\/span><\/span>
\nTirkî                         <\/span><\/span><\/wbr>          Yonan, Meqdûniye, Sirbiya, Albanî, Bulxarstan, Romanî, <\/span><\/span>Moldavî, Okrayn 
\n 
\nYonanî                        <\/span><\/span><\/wbr><\/font>      Italiya, Meqdûniye, Albanî, Bulxarstan, Romanî, Okrayn,<\/span><\/span> Tirkiye<\/span><\/span>
\nAlbaniyayî                    <\/span><\/span><\/wbr>     Yonan, Sirbiya, Montênêgiro, Meqdûniye,Italiya 
\n 
\nMecarstanî                        Utirî\u015f, Sirbiya, Romanî, Slovêniya, Slovakiya, Okrayn 
\n 
\nFenlandî                            Swêd, Norwêj, Rûsiye 
\n 
\nSwêdî                         <\/span><\/span><\/wbr>       Fenland 
\n 
\nFeranseyî                           Italiya 
\n 
\nLehîstanî                            Lîtwanî, <\/span>ç<\/b>êk, Okrayn 
\n 
\nBulxarî                               Romanî, Yonan , Okrayn 
\n 
\nHolendî                       <\/span><\/span><\/wbr>      Feranse 
\n 
\nItaliyayî                     <\/span><\/span><\/wbr>        Slovêniya, Kirwatiya 
\n 
\nRûsî                               <\/span><\/span><\/wbr>    <\/span>ê<\/b>stonî, Latvîa, Lîtwanî, Okrayn 
\n 
\nOkrayniyayî                        Romanî, Slovakî, Lehîstan 
\n 
\nSlovakiyayî                         Mecarstan, Romanî, <\/span>ç<\/b>êk 
\n 
\nç<\/b>êkî                               <\/span><\/span><\/wbr>     Lehîstan, Romanî, Slovakî 
\n 
\nSlovêniyayî                         Utirî\u015f, îtaliya 
\n 
\nMeqdûniyeyî                   <\/span><\/span><\/wbr>   Yonan, Albanî 
\n 
\nLêtwaniyayî                         Lehîstan 
\n 
\nRomaniyayî                         Yonan, Bulxarstan, Albanî, Sirbiya, Meqdûniye 
\n 
\n 
\nhelbet jimareyekî\u015f ziman le [Urûpa] hen‌ le hemû cêgayek zimangelî kemayetîn. hêndêk lemane ewaney xuwarewen: 
\n 
\nziman                               <\/span><\/span><\/wbr>      le kuwê qisey pêdekirê: 
\n 
\nSamî (Laplendî)                     Norwêj, Swêd, Fenland, Rûsiye 
\n 
\nFrîsiyayî                               <\/span><\/span><\/wbr>  Alman, Holend 
\n 
\nBask                                      <\/span>ê<\/b>spaniya, Feranse 
\n 
\nKatalanî                               <\/span><\/span><\/wbr>  <\/span>ê<\/b>spaniya, feranse 
\n 
\nBirêton                       <\/span><\/span><\/wbr>           Feranse 
\n 
\nSorbiyayî                               Alman 
\n 
\nKa\u015fubiyayî                            Lehîstan 
\n 
\nWeylzî                               <\/span><\/span><\/wbr>    <\/span>\u015f<\/b>an\u015fînî Yekgirtû 
\n 
\nGeylîk                               <\/span><\/span><\/wbr><\/font>     <\/span>\u015f<\/b>an\u015fînî Yekgirtû 
\n 
\nCige lemane, zimanî Yîdî\u015f ( Cûlekeyî Almanî ) u Romanî ( zimanî xelkî Roma) wekû zimangelî kemayetî le be\u015fe corbecorekanî wî\u015fkaroy [ Urûpa] be berbilawî qiseyan pê dekirê. ( çilonayetî naasayî Geylîkî Irlendî le xuwarewe basî lêwe dekeyn.)<\/span><\/span><\/p>\n

Ke wabû, gi\u015ft dewletekanî Urûpa ta radeyek fire zimanin.Renge firezimantirîn wulatî Urûpa, cige le Rûsiye nebê ( ke helbet , herçonêk bê zorbey xakekey dekewête Asiya), Romanî bê.Destey zimanî here gewre de naw 24 mîlyon danî\u015ftûwanî ew wulate da zimanî Romaniyayî zimanî daykiyane, belam lew wulate da be lanî kemewe 14 zimanî dîke\u015f wekû zimanî xocêyî qiseyan pê dekrê. Jimarey wurd u tewaw be destewe niye, belam xelkî Romay Romaniyayî axêwer gewretirîn kemayetîn u‌ be lanî kemewe 10 le sedî danî\u015ftûwan pêk dehênin, destey gewretirî kemayetî birîtîn le Mecarstaniyekan, Almaniyekan,u Cûlekekan ke be zimanî Yîdî\u015f yan, le hêndêk nimûneyanda, Ladîno wate Cûlekeyî <\/span>ê<\/b>spanyayî qise deken. zimangelî dîkey kemayetî birîtîn le Rûsî, Okrayniyayî, Sirbî, Slovakiyayî, Tartarî, Tirkî, Bulxarî, <\/span>ç<\/b>êkî, Yonanî u hermenî.<\/span><\/span><\/p>\n

Firezimanî bew berbilawîye a\u015fkiraye bo hukûmetekan u destelatdarî cor be corî rêkxirawe neteweyiyekan kê\u015fe u dijwarî saz deka,ême duwatir basî em core kê\u015fe u girftane dekeyn.Firezimanî be her radeyek bê, legel xoy gîrugirft bo takekes yan destey takuterayan dexulqênê, be taybetî bo ew kesaney ke endamî kemayetiye zimaniyekanin.Be pêçewaney endamenî destey zorbey zimanî, ewan debê be lanî kemewe dû zimanan ba\u015f fêr bibin bo ewey bituwanin wekû endamî tewawî komeleyekî sertaserî ke le nawyan da dejîn berey xoyan le qurawê derkê\u015fin.Renge gewretirîn kê\u015fey ke le ber demyan qut bêtewe perwerde bê.Le hêndêk nimûnan da, renge, ew kê\u015fe u girfte zor tund nebê, çunkû ew dû zimaney karyan pêdekrê le wane ye be taybetî hênde ciyawaz nebin.Bo nimûne ew mindale Firîsiyayî zimananey ke fêrî Holendî debin qet tû\u015fî ew core dijwariyane nayen ke dête ser rêy mindalanî Samî axêwer bo fêr bûnî zimanî Swêdî, çunkû Firîsiyayî u Holendî zimangelî zor leyekewe nizîkn.Yan lewane ye ‌siyasetî perwerdey wulate pêwendîdareke le ruwangey zimaniyewe ewende jêrane u hemûlayene bê, u mindalan le qonaxe berayiyekanî çûne xwêndinge da , ke hemî\u015fe debê awa bê, xwêndinewe u nûsîn be rêgey zimanî xocêyî xoyan fêr bin, u zimanî zorbeyan duwatir fêr bikrê.Ew \u015fêwe boçûne le zorêk le be\u015fekanî wulatî Weylz da reçaw kirawe, her weha le Norwêj u cêgay dîke\u015f.Amanc le bekar hênanî ew core \u015fêwe perwerde kirdine ewe ye mindalan tuwanayî eweyan hebê hem be zimanî xocêyî xoyan u hem be zimanî zorbe bixwêninewe, binûsn u qise biken. 
\nLe nimûnegelî dîke da mindalî ser be kemayetî lewane ye tû\u015fî dijwarî u kê\u015fey gewre bê.Ewe\u015f katêk dête gorê‌ ew dûzimaney karyan pêdekrê le yektirî nizîk nebin,u her weha lewe\u015f girîngtir, katêk siyasetî perwerdey dewlet – neteweyekî taybetî yan pi\u015ftî zimangelî kemayetî nagirê, yan layan lê nakatewe u çawyan lê heldebwêrê u deyan xate pi\u015ft gwê.Le nimûney zor tîjper da zimanî kemayetî lewane ye qedexe bikrê yan bo ders dadan le xwêndinge be pesind nezandrê.Ew \u015fêweye le pê\u015fû da hem sebaret be zimanî Weylzî le Weylz u hem le mer zimanî Geylîk le Skatlend awa bû – le rastîda serdemêk qanûnêk karî pêdekra ke de rastîda be pêy ew qisekirdin be zimanî Geylîk naqanûnî bû – u \u015fêweyekî ewto\u015f be salanî dûrudrêj siyasetî hukûmetî Tirkiye buwe sebaret be zimanî Kurdî.<\/span><\/span><\/p>\n

Karlêkerî dasepandinî zoremlî zimanêkî neteweyî (sertaserî) bêgane wekû Inglîsî yan Tirkî dekrê zor cîdî bê.Ladanî zoremilî zimanêk u \u015fwênpirkirdinewey be zimanêkî dîke hewlêke bo binebir kirdin u nehê\u015ftinî kultûrêk be tewawî, lewane ye ewe nî\u015faney têruwanînêkî nametîqî êtinîkî bê ( ‘ Weylzîyekan le Inglîsiyekan ‘ kemtirn’ <\/span>\u061b <\/span>‘Kurdekan her nîn’)\u061b <\/span>u ewe zor be cîdî çet le pê\u015fweçûnî perwerdeyî mindalan dexa ke debê zimanêkî taze fêr bin ber lewey‌ btuwanin lewe têbigen mamosta basî çi deka, çi dega be fêr bûnî xwêndinewe u nûsîn.<\/span><\/span><\/p>\n

Ew boçûne be salanî dirêjî\u015f siyasetî perwerdeyî bû le Dewlete Yekgirtuwekanî Emrîka, ke her nebê ta radeyek le gel ruwangey berbilawtirî komelayetî lemer zimanî kemayetî da, berpirsî tuwandinewey xêra u berbilawî zimane kemayetiyekan bû de zimanî zorbey Inglîsî axêwer da ( bo agadarî ziyatir sebaret be bar u doxî tazetirî bizûtnewey goya ‘ tenê Inglîsî’ le Dewlete Yekgirtuwekanî Emrîka biruwane bendî<\/span><\/span> 10-î em kitêbe.)‌ê<\/b>sta, hengawî berbeçaw bo bojandinewe u bexodahatinî zimanî hêndêk le deste kemayetiyekan helhêndrawetewe, be taybetî <\/span>ê<\/b>spaniyayî axêweran u Hîndiyekanî xocêyî Emrkayî, ke bo yan heye be zimanî xoyan perwerde bibînin, hêndêk hengawî dîke\u015f nirawetewe: bowêne agadarî gi\u015ftî le \u015farî New York, hem be zimanî <\/span>ê<\/b>spaniyayî u hem be zimanî Inglîsî heldawesrên,ewe\u015f be mebestî karhasanîkirdin bo civatêkî gewrey Portorîkayî ke lewê dejîn.Le gel ewe\u015fda, tenanet ew kemayetiye zimanîaney dî ke gewretir , u ziyatir danî\u015ftuwî derewey \u015fare gewrekanin wek ewaney ke birîtîn le axêweranî zimanî Feranseyî ( le Bakûrî Rojhelat u le Louisiana) u axêweranî Holendî pênsîlvaniyayî ( \u015fêweyek le zimanî Almanî) be xêrayî le jimareyan kem debêtewe. le salanî 1970 kanda, 10 kemayetî here gewrey zimanî le Dewlete Yekgirtuwekanî Emrîka awa bûn: <\/span><\/span><\/p>\n

ê<\/b>spaniyayî 7 mîlyon u 900000  
\nAlmanî 6 mîlyon u 200000  
\nItaliyayî 4 mîlyon  
\nFeranseyî 2 mîlyon u 600000 
\nLehîstanî 2 mîlyon u 300000 
\nYîdî\u015f 1mîlyon u 500000  
\nNorwêjî 600000 
\nSwêdî 600000 
\nSlovakiyayî 500000 
\nMecarstanî 500000 
\n 
\nBe gi\u015ftî , nizîkey 34 mîlyon Emrîkayî êsta zimanî daykiyan zimanêke cwê le Inglîsî. 
\n<\/span><\/span><\/p>\n

Be xo\u015fiyewe, boçûnî ‘ her tenê Inglîsî’ u ew ruwanganey pêyewe likawn êsta be tewawî le \u015fanoy perwerdey <\/span>\u015f<\/b>an\u015fînî Yekgirtû ( Birîtaniya)\u015f bizir buwe,egerçî zor le axêweranî zimanî Weylzî u Geylîk hen wenebê hêndyan dil be pile u statusî zimanekanî xoyan xo\u015f bê u lêy razî bin. Le weta 1918 rêge dirawe be xwêndinî Geylîk le xwêndingekanî Geylêk axêwerî nawçekanî Skatlend,egerçî ta 1958-î xayand bo ewey wekû amrazêkî perwerde u fêrkirdin bekar bihêndrê,ewe\u015f be \u015fêwey serekî bo mindalanî piçûktir le xwêndinge seretayiyekanda.Bo zorbey mindalan, be taybetî le xwêndinge nawendiyekanda,Inglîsî hê\u015fta amrazî perwerdey asayiye, ewe\u015f manay ew ebuwe ‌zor le axêweranî zimanî Geylîk deçne ew core xwêndingeyane ke zorbey endam u \u015fagirdanyan mindalanî na Geylîk axêweran. <\/span><\/span><\/p>\n

Wez’î zimanî Weylzî le <\/span>\u015f<\/b>an\u015fînî Yekgirtû be \u015fêweyekî berçaw zor le helwêstî zimanî Geylîk pitewtir e.Ew zimane axêwerî ziyatire, be rêje katêkî ba\u015f bo bilaw kirdinewey bernamey radyoyî u tilêvîzyonî be zimanî Weylzî terxan kirawe (egerçî ewende\u015f niye ke miro pêy xo\u015f bê).Her wek nimûney Geylîk, le mer Weylzî\u015f boçûnî siyasetî konî perwerdeyî egerçî nemawe belam be lînge firte\u015f bê xoy der dexa.ê<\/b>sta zor le xelkî betementir, le katêkda be rewanî be zimanî Weylzî qise deken, belam qet fêrnebûn bînûsn.Ewan tenanet debê namey zor taybetî xo\u015fyan be zimanî bêgane, wate Inglîsî binûsn, u zor car boyan asteme Weylzî standard bixwêninewe.Henûke helumerc zor ba\u015ftir buwe, u be taybetî le berayiyekanî salanî 1930 yekanewe helumerc gorawe. Her lew serubende da be \u015fêwey cîdî ders dadan be zimanî Weylzî le zorêk le fêrge seretayiyekan le nawçey Weylzî axêwer da destî pêkird,egerçî dewrî ew zimane le xwêndinge nawendiyekanda zor kem bû.Le akamda, le salî 1953 da, raportêk bilaw kirayewe ke lelayen wezaretî perwerdey Birîtaniyawe pesind kira: ew raporte pê\u015fniyarî kird le Weylz gi\u015ft mindalan debê hem fêrî Weylzî u hem Inglîsî bikirên. Ew siyasetî dû zimaneyîye êsta be berbilawî wexo kirawe u pêroyî lêdekirê, egerçî çilonayetî rasteqîne taradeyek aloz u pêçelpêçe çunkû siyasetî perwerdeyî le her‌ nawçeyek da le layen destelatdarî nawçeyîyewe biriyarî le ser dedrê.Legel ewe\u015fda, miro be gi\u015ftî detuwanê bilê ‌le zor be\u015fekanî Weylz da,çi înglîsêndrabin yan na, miro dekrê hêndêk xwêndinge çi le astî seretayî u çi le piley nawendî da bibînê ke têyanda zimanî Weylzî tenê wekû babetêk be ders dekutrêtewe,u le hêndêkî dîkeyanda be tenî\u015ft zimanî Inglîsiyewe wekû amrazî perwerde bekar dehêndrê u tenanet xwêndingey ewto\u015f hen ke têyanda Weylzî tenya zimanî perwerde ye u Inglîsî her wek babetêk dexwêndrê.Pê\u015fweçûnêkî çawrakê\u015fî dîke destgay polî sawayan u pê\u015fxwêndingeye ke betewawî Weylzî axêwern belam zor le daykubawkanî Inglîsî zimanî\u015f mindalekanî xoyan denêrne ewê bo ewey ewan wek dû zimane gewre bin. Be ruwalet, wekû, zor le xelkî Irlendî hêndêk lew daykubabe Weylzîyane hest deken be wexo kirdinî zimanî Inglîsî ewan yan dayubapîranyan be \u015fêweyek le \u015fêwan le ast nerîtî kultûrî xoyan wefadar nebûn, u hîwadarin mindalekanyan btuwanin toley ewe bikenewe u barudoxeke rast kenewe.Wêdeçî karubarî xwêndingekan zor be ba\u015fî helsûrê,u wa denwênin ke le wecî dahatû da le wane ye jimarey ew kesaney be rewanî be zimanî Weylzî qise biken ziyad bika.Le rastî da, ejmarî duwayîn pêwanekan nî\u015fan deden daki\u015fanî jimarey axêweranî zimanî Weylzî îdî êsta pê\u015fî pê gîrawe,u ew derfet u deretaney heyane rûy le ziyad bûne.Legel ewe\u015fda dahatûy zimane Sêltîkekan le Birîtaniya hê\u015fta zor nadiyar u narûne.Le salî 1831 jimarey axêweranî Geylêk le Skatlend ke 136000 kes bû le salî 1931 ta 81000 daki\u015fa, her le heman serubend da jimarey axêweranî zimanî Weylzî\u015f le 902000 kesewe dabezî bo 656000 kes.Yekêk lew kê\u015faney rûberûy axêweranî zimanî Weylzî hat hatinî Inglîsî zimanan bû bo Weylz ke nek her amade nebûn xoyan fêrî zimanî Weylzî ken belkû bewe\u015f naqayil bibûn ‌mindalekanyan perwerdey zimanî Weylzî bibînin, boçûnêk ke hîç lêy nawe\u015fêtewe pesin bidrê.<\/span><\/span><\/p>\n

Fêrkirdinî zimangelî kemayetî bem \u015fêweye be a\u015fkirayî be qazancî mindalanî destey kemayetiye, nek tenê le fêrbûnî xwêndinewe u nûsînda, belkû le babetekanî dîke\u015f da.Ewe herweha karlêkerî nasînî nasêne u yekangîrbûnî kultûrî u komelayetî mindalekey be dû da dê u debête hoy la lêkirdinewe u berewpê\u015fçûn u bexodahatinî kulturgelî kemayetî\u015f.Le heman kat da destragey\u015ftinî mindaleke be zimanî zorbe\u015f berbest naka u lêy bêbe\u015f nabê,ke wêdeçê pêwîst bê bo wegerkewtinî berew jûrî komelayetî.Ew axêweraney Geylîk u Weylzî ke zimanî Inglîsî dezanin detuwanin zor helsûrawanetir wekû endamanî komelêkî berîntir bicûlênewe.Diyare eger ewan wîstêkî ewtoyan hebê.<\/span><\/span><\/p>\n

çilonayetî zimangelî kemayetî dîkey Urûpa le biwarî perwerde da ta radeyekî berçaw le yek ciyawaze,ew core zimananey,wekû Almanî,ke le cêgay dîke zimanî zorben îmtiyazêkî a\u015fkira u rûnî kirdeweyan heye be ser zimangelî wek Geylîk u Samî (Laplendî) da ke kereste u babetî fêrkirdin u xwêndin u xwêndineweyan yekcar zor keme.Le layekî dîke\u015fewe, ewan dekrê le wulatanî der u dirawsê da helkewtêkî siyasî lawaz u hejaraneyan hebê.Zimanî Almanî le Feranse zor kem lay lêdekirêtewe; zimanî Meqdûniyeyî le Yonan çalakane pi\u015ft gwê dexirê; u helkewtî kemayetî zor gewrey Mecarstanî le Romanî,Slovakiya u Sirbiya zor dijware.Le layekî dîkewe zimanî Firîsiyayî le Holend ta radeyek pi\u015ftgîrî lê dekirê u destî beser da dê,herweha le wulatanî Skandînaviya\u015f hewl dirawe bo pê\u015fxestinî perwerde be zimanî Samî (Laplendî). 
\nYek lew zimananey lew bareyewe be taybetî zor xirap mamley le gel kirawe zimanî Romanî,wate zimanêkî be reçelek Bakûrî Hîndûstaniye ke xelkî roma (Qereçiyekan)* qisey pêdeken.Ew çilonayetiye be taybetî lew wulatane da we ber çaw dekewê ke têyanda xelkî Roma kemayetî zor gewrene belam deretanêkî zor kemyan, lecêda hîç derfetêkyan niye bo ewey be zimanî xoyan perwerde bibînin,wek le Slovakiya u Mecarstan.Lewe\u015f ziyatir,ew raportaney‌ le salî 1999 we le wulatî <\/span>ç<\/b>êkewe hatûn,ewe nî\u015fan deden lew wulate xelkî Roma be \u015fêwey asayî lew core xwêndingeyaneda cêyan dekrêtewe ke bo kesanî duwakewtû le barî perwerdeyiyewe dandirawin be bê ewey hîç core sirincêk bew rastiye bidrê ke lawazî ewan le xwêndinda le ber eweye ke hîç zimanî <\/span>ç<\/b>êkî nazanin.Le layekî dîkewe,le Bakûrî Yonan,hêndêk bernamey ber tesik bo xwêndewar kirdinî mindalanî Romanî axêwer pê\u015f xirawe.<\/span><\/span><\/p>\n

Lew cêyey ziman xesletêkî diyarkerî (birwane laperey 44-î em kitêbe) desteyekî êtinîkî ye ke daway serbexoyî deka,be taybetî lew \u015fwêney ke xesletekanî dîke (bo nimûne xesletî tebî’î) girîng nîn (wek nimûney zimanî Weylzî),lewaneye hokare zimaniyekan dewrêkî girîng bigêrin le her bizûtineweyekî ciyawazîxwazî da ke ew girûpe werêy dexa.Ewe be\u015fêkî bo wulamdanewey gîrugirfte kirdeweyiyekane,wekû perwerde, belam be \u015fêwey serekî akamêkî ew rastiyeye ke ziman,her wek ta êsta lem kitêbeda dîtûmane (laperey 12),wekû remzêkî girîngî hu\u015fyarî desteyî u hawpêwendî heldesûrê.Ewey‌ ew rastiye deselmênê lew dewre da xoy derdexa ke deste zimaniyekan le berew pê\u015fbirdinî netewegelî nwêy serbexo le Urûpa gêrawyane le duway helwe\u015fanî împiratoriye firezimaniyekanî kontir da.Be dem ge\u015fanewe u bûjanewey wu\u015fiyarî neteweyî,zimanî wekû Fenlandî u çendîn zimanî dîke, edebîyatêkyan pê\u015fxst,rêbazî standard bûnyan girte pê\u015f,u wek zimananî neteweyî lew nawçaney ke ta radeyekî zor takzimanî bûn,seryan helhêna, ewe katey ke serbexoyîyan we dest hêna.<\/span><\/span><\/p>\n

Boye serhelhênanî xêray dewlet – netewey serbexoy Urûpayî le mawey sed sal u kisûrî rabirdû da,hawterîb buwe le gel bexodahatinî xêray jimarey zimangelî serbexo,neteweyî u resmî.Le mawey Sedey Nozdehemda jimarey zimanan le [Urûpa] le \u015fazde zimanewe gey\u015fte sî ziman,u lewe ta ewdemî ew jimareye le 50-î têperanduwe.Be cêye lêre da hêndêk wêney ‌ qonaxekanî ew pê\u015fweçûne bikê\u015fînewe,be taybetî leber ewey ‌arasteke be tewawî her berew layek nebuwe.Bo nimûne, le mawey Sedekanî Nêwerast da,hêndêk le zimanekan – wekû Pirovên\u015fal u Almanî textayiyan ( birwane xwarewetir) u ‘Erebî – îtir dewrî zimananî resmîy standardyan nema (ewey duwayiyan tenê le Urûpa),le katêkda ewanîtir – Inglîsî u Norwêjî – bûne yek, tenê duwatir wek zimanî serbexo seryan heldawe.Ta salî 1800 kan ew zimananey xuwarewe wekû zimangelî neteweyî le Urûpa heldesûran ( cige le Rûsiye nebê): Islendî,Swêdî,Danmarkî,Almanî,<\/span><\/span><\/wbr>Holendî,Inglîsî,Feranseyî,ê<\/b>spa<\/span><\/span><\/wbr>niyayî, Purtugalî,Italiyayî,Lehîstanî,<\/span><\/span><\/wbr>Mecarstanî,Yonanî,uTirkî.Ta salî 1900 kan em zimananey xuwarewe\u015f wek zimangelî standardî neteweyî,resmî yan nûsîn derkewtin (yan dîsan seryan helhênawe): Norwêjî,Fenlandî,Weylzî,<\/span><\/span><\/wbr>Romaniyayî,u zimane Silaviyekan <\/span>ç<\/b>êkî,Silovakiyayî,<\/span><\/span><\/wbr>Silovêniyayî, Sirbû – Kirowatî.U le mawey pa\u015fmawey  
\n<\/span><\/span><\/font><\/p>\n

edey Bîstemda Geylîkî Irlendî,Geylîkî Skatlendî,Birêton,Katalanî,<\/span><\/span><\/wbr><\/font>Roman\u015f, Meqdûniyeyî,Albanîayî u Bask gi\u015ftyan standard kiran, bûjandranewe yan pereyan pêdra.Zimanêkî here duwayî ke le salanî 1990kanda,lemane ziyad buwe,her wek bînîman,zimanî Lugzamburgî\u015f bû.<\/span><\/span><\/p>\n

Kê\u015fekanî barudoxî firezimanêtî bo takekes dekrê yan be rêgey serbexoyî siyasî,yan \u015fêwe- serbexoyî,yan,kemtir tundajoyane,be rêgey bername u siyasetî becê u durustî perwerdeyiyewe derdest yan kem bikrênewe.Ba\u015fe,kê\u015fegelî firezimanêtî bo hukûmete neteweiyekan çin? Mixabin zor le hukûmetekan ew rastiye be kê\u015feyekî gewre dadenên ke ziman detuwanê wekû çeqî narezayetî ew kemayetîyane helsûrê ke destelat,serbexoyî,yan peywest bûn u legel kewtinî dewletêkî dirawsêyan dewê.Lew cêgayaney hukûmetekan ewe be here\u015fe yan newîstû u dilnexwaz dananên, lewane ye legel‌ kemayetiye zimaniyekan be ba\u015fî bicûlênewe (yan be sadeyî her xoyan tênegeyênin).Bo nimûne, hukûmetî modêrnî Birîtaniya, zor be cîdî helneker niye, egerçî bedaxewe lewaneye çi gwê nedate axêweranî zimanî Geylîk.Hukûmetekanî Skandînaviya,her awa,a\u015fkiraye ewan çi \u015fitêkî newîstû u dilnexwaz le zimanî Samî da nabînin u tirsyan lêy niye.Hukûmetî komarî Irlendî\u015f,çalakane pi\u015ftîwanî le zimanî kemayetî deka (\u015ftêk le naw 1 ta 3 le sedî danî\u015ftûwanî ewê zimanî xocêyîyan Irlendî ye u qisey pêdeken),u hukûmet xwêndinî ew zimaney le xwêndingekanda kirdûwete babetêkî tobzî.Helbet,ewe\u015f,leber ewey ke Irlendî le pê\u015fû da zimanî gi\u015ft Irlendîyekan buwe u bem çe\u015fne remzî kultûr u nasêney neteweyî ye ta ewey ke nî\u015faney hîç core narezayetiyek bê.<\/span><\/span><\/p>\n

Le layekî dîkewe, lew nimûnaneyda ke hukûmetekan bedaxewe kemayetiye zimaniyekan be tuwanayekî be ‘têkder’ dadenên,dekrê zor ciyawaz u gewcane bicûlênewe u le rasteqîney komelgelî kemayetî ziman tênegen ke le cêyî dî nasrawin u ba\u015fyan mamle legel kirawe,bo nimûne le perwerde da,u ewe\u015f derfetî ewey xulqanduwe ke kemtir narazî bin.Tirsî ew core hukûmetane ke rî\u015fey le boçûnî nalîbêral u nêwendxwaziyan aw dexwatewe,zor car dekrê awa pasaw bidrê: wefadarî u pêbendî zimanî dekrê çekêkî behêz bê,u zor car bo wedest xistinî berjewendî siyasî bekarhêndirawe.Le zor nimûnan da zimanêkî kemayetî serkutkiraw yan la lênekirawe detuwanê zimanî dewletêkî dirawsêy dijberî\u015f bê – eme lemer Meqdûniyeyî le Yonan,Silovêniyayî le Italiya,u Almanî le Feranse u Italiya werast degerê -u tirs lewe daye pêbendî zimanî lewaneye behêztir bê le bestiranewey neteweyî (dewletî).Le nimûnegelî dîkeda zimangelî lalênekirawey kemayetî lewaneye be sadeyî wekû amrazêk bo wurûjandinî narezayetî bekar bihêndrên, çunkû deste kemayetiyekan hoyekî zêdebûyan bedestewe ye bo ewey le çarenûsî xoyan narazî bin u pêy qayil nebin.<\/span><\/span><\/p>\n

Yek lew zimananey ke mêjûyekî demkutkirdinî le songey ewto we heye zimanî Katalanî ye.Katalanî zimanêkî Romî ye u teqrîben her ewendey ke le Feranseyî nizîke her awa\u015f le <\/span>ê<\/b>spaniyayî.Ew zimane le <\/span>ê<\/b>spanya nizîkey hewt mîlyon kes qisey pêdeken- le Katakoniya, valênsiya u durgekanî Balearic – her weha nizîkey 250000 kesî\u015f le Roussillon le Feranse qisey pêdeken,u desteyekî zor piçûkî\u015f le Sardîniya (le Italiya).Ew zimane yekêk le dû zimanî resmiye le Andora ( ewî dîyan Feranseyî ye). Ta berayiyekanî Sedey Hejdehem ew zimane le Kataloniya zimanî resmî, îdarî nûsîn bû ta ew nawçeye weser Castile (ê<\/b>spaniya) xira.Le akamda,le salî 1768,be pêy fermanî hukûmet zimanî <\/span>ê<\/b>spaniyayî le xwêndingekanî pê\u015fûy Katalanî da sepêndra,u duwatir le salî 1856 qanûnêk pesnid kira ke raygeyand gi\u015ft sened u belgey siyasî u peymannamey qanûnî debê be zimanî <\/span>ê<\/b>spaniyayî binûsrên.Lîbêralîze kirdinî ew siyasete le jêr hukûmî komarî da le nêwan salanî 1931 ta 1939 berêwe çû.Mindalanî Katalanî ziman be zimanî Katalanî perwerde dekran,le heman katda derfetî ewe\u015f rexsêndira‌ mindalanîê<\/b>spaniyayî axêwer le nawçey Katalan da perwerdey xoyan be zimanî <\/span>ê<\/b>spaniyayî dest pêbiken,u le temenî desalî da her kam le destekan destyan kird be fêrbûnî zimanekey dîke\u015f.Legel ewe\u015fda,le jêr hukmî dîktatorî Franko da carêkî dîke zimanî Katalanî le xwêndingeyan be tewawî qedexe kira u kursî ziman u edebîatî Katalanî le zankoy Barsélona helwe\u015fawe.Deqî kitêbî Katalanî \u015fwènbizir kiran, u mindalanî Katalan carêkî dîke debû perwerde u xwêndinî xoyan beê<\/b>spaniyayî dest pêbiken u tewawî ken.Pi\u015ftîwananî zimanî Katalanî îdî’a deken hukûmetî Franko le binaxewe xesletêkî ‘ nasîonalîstî Kastîliyanî’ hebû,u be a\u015fkirayî bekarhênanî Katalanî be meylî ciyawazîxuwazî dadena u lêy pe\u015fêw u nîgeran bû. Ziman remzêkî nasêney desteyî ye, u herkes hewil bida bo sazkirdinî dewlet – neteweyekî yekgirtû, be taybetî le çe\u015fnî yekparçeyî Franko; her core nî\u015fane u meylêkî nasêneyekî ciyawaz be dilnexwaz u newîstû yan be metirsî dadenê. Jêrdeste kirdinî zimanî (yan yekxstinewey zimanî, be pêy ewey ke miro çonî lê birwanê) boye sitratêjiyekî girînge le cêbecêkirdinî jêrdestekirdinî siyasî (yan yekxstinewey siyasî ) da.<\/span><\/span><\/p>\n

Le salekanî kotayî rêjîmî Franko da barudoxî zimanî Katalanî ta radeyek gu\u015farî le ser kem buwewe.Kitêbêkî zor be Katalanî derkewtin u dû rojnamey mîzahî mindalan u kowarêk bew zimane destyan be bilaw kirdinewe kird.Legel ewe\u015fda,hê\u015fta hîç rojnameyek nebû u katî bilawkirdinewey radyo u u têlêvîzîonî heta bilêy kem bû. Le hemuwan girîngtir ewe bû ‌ le xwêndingeyanda,Katalanî hê\u015fta qedexe bû.Ewe\u015f manay awa bû mindalanî Katalan ke bo yekem car deçûne xwêndinge, neyan detuwanî lewe têbigen mamostake delê çî – be lanî kemewe le çendîn hewtûy yekem da – u ewan be bê ewey bituwanin zimanî xoyan bixwêninewe yan binûsn gewre debûn megîn ewey daykubawkan zehmetyan dabaye ber xoyan u le malê fêryan kirdiban.Kê\u015fey zimanî ta radeyek bew birgeyey xuwarewe be zimanî Katalanî u wergêrawe <\/span>ê<\/b>spanyayiyekey a\u015fkira debê. <\/span><\/span><\/p>\n

Katalanî:<\/span><\/span><\/strong>
\nMaigret escolta distret, tot pensant qwe la meitat de Paris està de vacances i que la resta, en aquesta hora, bew begudes freques a les tauletes de les terrasses. Quina comtessa? Ah si! L’home trist s’explica.Una senyora que ha tingut més d’un revés de fortura i que ha obert ub salo de bridge al carrer Pyramides.Una dona ben bonica.Es nota que el pobre home n’stà enamorat.- Avui, a les quatre,he agafat un bitllet de mil de la caixa dels amos. 
\n 
\nêspaniyayî:
\nMaigret escucha distraidemente, pensando que medo Paris està de vacaciones y que el resto a estas horas estarà tomando refrescos en las mesitas de las terrazas.Que condesa? Ah, si! El hombre triste s’explica.Una senora que ha surfido màs de un contratempo y que abiro un salon de bridge en la calle Piràmides.Una mujer muy guapa.Se conoce que el pobre hombre està enamorado- Hoy, a las cuatro,he cogido un billete de mil de la caja de los duenos. 
\n 
\nkurdî nêwerast: <\/strong>
\nmaygirêt her nîwe gwê degirê, pêy waye nîwey Parîs le pi\u015fû daye, u ewanî dî, lem se’ate da, le derewe le piyadero bedewrî mêzanewe [danî\u015ftûn ] u xuwardinewey sard dexonewe. Kame kontês? eha erê ! piyawe xembareke delê. Ew yayey ke ziyatir le carêk nehametî tû\u015f hat u le \u015feqamî Pyramides yaneyekî birîcî kirduwetewe. Jinêkî ta bilêy cuwane. Wa wêdeçê ew piyawe xefetbare dilî pêwey bê." emro, le se’at çuwar 
\nemin eskînasêkî hezar firankîm le serkarekan wergirt’ bo’ 
\n 
\nLegel ewe\u015fda, leweta dêmokirat bûnî <\/span>ê<\/b>spaniya le salanî 1970kanewe, barudoxeke heta bilêy gorawe.Helkewt u çilonayetî zimanî Katalanî yekcar ba\u015f buwe u zor lew kê\u015faney le serewe basyan lêwe kira ta radeyekî zor nemawin u \u015fwênbizir bûn.Katalanî gerawetewe biwarî mîdiya u perwerde,ew biwaraney ke lêy qedexe kirabû.<\/span><\/span><\/p>\n

Her ew core engêze u hokare palpêweneraney sebaret be cûlanewey hukûmetî pê\u015fûy <\/span>ê<\/b>spaniya le mer zimanî Katalanî basman kird,be a\u015fkirayî le nimûney hukûmetî Birîtaniya\u015f da debîndira ke be duway serheldanî 1745da zimanî Geylîkî Skatlendî qedexe kird.Her ew core hokarane handerî ew hukûmetaney Yonan bûn bo Hêlênandinî (be Yonanî kirdinî) Bakorî Yonan be qedexe kirdinî bekarhênanî Meqdûniyeyî le nawçekeda.<\/span><\/span><\/p>\n

Ew çalakiyaney ke hukûmetekan sebaret be ziman deyken dekrê wek hewildan bo plandari\u015ftinî zimanî nêwzed bikrê.Le nimûnegelî yekcar zor da çalakî ew çe\u015fne, be pêçewaney ew \u015fitaney lemew pê\u015f basman kirdin, dekrê hem be pêwîst u hem be \u015fiyawî rêz u sitayi\u015f bizandrên- bo nimûne ew wulataney le gel kê\u015fey destbjêr kirdinî zimanêkî neteweyî yan zimangelî neteweyî u,le akamda, berewpê\u015fbirdin u standard kirdinî ew\/ ewan rûberû bûn. Ew core pilandari\u015ftiney zimaniye, ke biryar deda kame ziman kame dewr bigêrê,be pilandari\u015ftinî status (pile) nasrawe. <\/span>ê<\/b>me ta êsta basî hêndêk lew kê\u015fe u girftaneman kird ke le firezimanêtî le Urûpa dekewnewe.Le zor nawçey dinya da kê\u015fe u gîrugirftekan ta radeyekî berçaw aloztirin.Bo nimûne, <\/span>\u015f<\/b>êwe Sehray Efrîqa,herêmêkî zor firezimane ke têyda kê\u015fegelî zimanî zor xiraptir bûn çunkû hêze kolonyalekan sinûre neteweyîyekanyan be bê le berçaw girtinî bilaw bûnewey cugrafiyayî deste êtinîkî yan zimaniyekan ‌diyarî kirduwe. <\/span><\/span><\/p>\n

Legel ewe\u015fda, kê\u015fey pêwendî u têkelawî le nawçey ewto da be pêwîstî ewende\u015f cîdî nîn ke miro lewaneye bîrî lêbikatewe.Le nimûney Kampala da, ke basman lêwe kird (laperey 106),ême bînîman‌ xelik le wuzeyan daye zor be hasanî pêwendî be yekdiyewe biken,sereray ew rastiyey ewan zimanekanî yekdî nazanin,çunke ewan a\u015fnayiyan le gel zimanekanî dî\u015f wek Luganda, Swahîlî u Inglîsî\u015f heye: Her kam lew sê zimanane detuwanin wekû zimanî hawbe\u015f Lingua Franca\u015f dewir bigêrn. Lingua Franca ( zimanî hawbe\u015f) zimanêke ‌wekû amrazêkî hawbe\u015fî pêwendî u têkelawî le nêwan ew xelkane da bekardehêndirê ‌ke hîç zimanêkî hawbe\u015fî xocêyîyan niye. Hêndêk lew zimananey ‌bew \u015fêweye le Efrîqa bekardehêndrên, wek Inglîsî u Feranseyî, zimanî xocêyî (bûmî) herêmekey berbas nîn u zor car xelik be rêgey perwerdey resmiyewe fêryan debin.Egerçî, zor le Lingua Francakanî Efrîqa, xocêyîn, u zoryan leber zalbûn u bandestî axêweranyan,awa bekar dehêndirên, wek zimanî Luganda,yan leber ewey ke ewane zimanî bazirgananî helkewtû u berimênin le herêm da, wek Swahîlî.Le Efrîqay Rojawa yek le Lingua Franca here girîngekan ke hê\u015fta be \u015fêwey serekî le biwarî bazirganî u sat u sewda da bekar dehêndrê zimanî Hausa ye.Hausa zimanêkî Efr u- Asiyayiye ke le binawanda le herêmî Deryaçey <\/span>ç<\/b>ad le Bakûrî Nêwendî Efrîqa qisey pêdekirê,Belam ewende be berbilawî xelik fêrî bûn ke le biwarî bazirganî u mebestgelî dîke da be mîlyonan axêwer bekarî dehênin le \u015fwêngelî wekû Gana, Nîcêriye u Dahomey.Zorêk le zimananî dîke her bew rêgeye da wekû Lingua Franca bilaw bûnetewe,tenê duwatir le swêngey abûrî yan siyaset dîsan le kurtêyan dawe.Bo nimûne, zimanî Yonanî, le dinyaî kewnara da,le seretawe, le ber destbeserdagirtine ‘eskeriyekanî Eskender, bû be Lingua Franka,u serdemayek le Tirkiyewe ta Purtugal be panewe bekar dehêndra.Duwatir le dinyaî Rojawa zimanî Latînî wek Lingua Franca dekar kira,be \u015fêwey serekî le akamî peresendin u gewrebûnewey împiratorî Rom,u pa\u015fan her wa mayewe, sereray ew rastiyey ke bo zor sedan,hîç axêwerî xocêyî nebû. ‘ Lingua Franca’y eslî, ke ew zaraweyey lêkewtuwetewe ( ke manay ‘ zimanî Feranseyî ‘ ye),\u015fêweyek bû le zimanî Provên\u015fal ke wekû Lingua Franca le layen xaçperistanî firezimanewe de kar dekra. Katék hukûmetan kê\u015fekeyan dekewête ber dem,wek ewey ke bo zorêk le netewegelî ‘nwê’ destbjêr kirdinî zimanêk yan zimangelî neteweyî dête gorê, a\u015fkiraye ‌ Lingua Francay lew çe\u015fne zor be kelke.Destbjêr kirdinî zimanêk ke be nexden xelkêkî zor têydegen qazancêkî zor rûnî lê dekewêtewe.Egerçî,le hêndêk nimûnanda lewaneye alozî u dijwarî bête gorê,le ber hebûnî Lingua Francay riqeber yan bedîl.Le Hîndûstan, zimanî Hîndî le zorbey be\u015fe Bakûriyekanî wulat da wekû Lingua Franca bekar dehêndrê.Ew zimane ew îmtiyazey heye ke zimanêkî xocêyiye,ta ewey‌ wek Inglîsî le binawanewe zimanêkî kolonyalî bê,belam ew xew\u015f u nalebarîye\u015fî heye ke le berjewendî axêwere xocêyîyekan daye u be zererî ewane de\u015fkêtewe ke debê wekû zimanî duwem fêrî bin.Le layekî dîkewe,Inglîsî,wekû Lingua Franca le sertaserî Hîndûstanda dekardekirdrê, belam tenê le layen axêweranî xwêndewar u perwerde dîtû ra.Axêwerêkî xwêndewarî Bêngalî renge le gel axêwerêkî xwêndewarî Tamîl be zimanî Inglîsî têkelawî u pêwendî damezrênê,eger hîçyan zimanî yekemî ewîdiyan nezanê,ke wênaçê bîzanê.<\/span><\/span><\/p>\n

Kê\u015feyekî dî haw\u015fêwey Ligua Francay riqeber le Malayziya da heye.Fêdrasîonî Malayziya le salî 1963 damezra be he\u015fîmetêkî tenê 10 mîlîon kesiyewe,belam be barudoxêkî zimaniyewe ke yekcar zor pêçelpêç u aloz bû.Le Malayziya da boxoy zimanî Malayî renge zimanî xocêyî 30 le sedî danî\u015ftûwan bê,egerçî çendîn \u015fêwey ciyawazî heye,lewane Malayî standardî nuxbey xwêndewarî \u015farn\u015fîn; Malayî qise pêkirdin,ke zor \u015fêwezarî lehceyî heye; u ‘ Malayî bazar’, ke be berbilawî le biwarî bazrganîda wekû Lingua Franca dekar dekirdirê. 30 le sedî dîkey danî\u015ftûwanî Malayziya be yekêk le duwazde zimangele ciyawazekanî çînî dedwên,ke çuwarî here berbilawyan ke lewê bekar dehêndirên, birîtîn le Cantonese, Hokkien,Hakka uTiechiu. (le her kam le komele çîniyekanî \u015farn\u015fîn da be asayî yek lew zimanane wekû Lingua Franca dekar dekirdrê.),Nizîkey 10 le sedî danê\u015ftûwanî\u015f be zimananî corbecorî Hîndûstanî qise deken,be \u015fêwey serekî Tamîl,belam be zimanekanî dîkey Dravidiyayî\u015f wekû Telugo u Malayalam,u zimanî HîndûUrûpayî Puncabî; serbaqî emane,zor le komele Uruasiyayekan be \u015fêweyek le Purtugalî dedwên,u Inglîsî\u015f bo zorêk le kesanî xwêndewar u perwerdedîtû wek Lingua Franca karî pêdekirê.Zimanî Tayî u çendîn zimanî ‘ bûmî’ dîke\u015f bekar dehêndirên.Wêney komelnasî zimanî lewê be bekarhênanî ew zimananey ke le xwêndingeyan da wekû amrazî xwêndin u perwerde bekar dehêndirên ewendey dîke\u015f aloz u pêçelpêçî lê dê.Malayî,Tamîl u Inglîsî gi\u015ftyan bew \u015fêweye dekar dekirdirên,her weha <\/span>ç<\/b>înî Mandarînî\u015f,ke yek le \u015fêwezare serekiyekanî zimanî <\/span>ç<\/b>înî niye wekû zimanêkî xocêyî lew wulateda qisey pêdekirê,her weha ‘Erebî\u015f bekar dehêndirê.<\/span><\/span><\/p>\n

Le cêgay dîke, lew \u015fwênaney wulat ke le rabirdû da Bakûrî Borneo y pêk hênawe,be zor zimanan qise dekirê ke xizmayetiyan le gel Malayî heye,her weha hêndêk zimanî ke le hêndêk le zimanekanî Fîlîpîns nizîkn,u her weha <\/span>ç<\/b>înî.Ca boye le Malayziya be a\u015fkirayî ew gîrugirfte le gorê daye ke kameyeyek le zimanekan destbjêr bikirê bo ewey wekû zimanêkî neteweyî karî pêbikrê.Malayî ew zimaneye ke lehemû zimanekan ziyatir xelik wek Lingua Franca lêy têdegen,u Malayiyekan lebarî siyasiyewe be ser wulatda zal u bandestin u hewil dan bo ewey zimanî Malayî bikrê be tenya zimanî resmî lewaneye bibête hoy dilê\u015fe u bêzarî <\/span>ç<\/b>îniyekan u Hîndûstaniyekan.Her weha ewe debête hoy kembûnî kereste u kitêbî xwêndinî\u015f, çunkû êsta zoryan be zimanî Inglîsîn,u akamêkî dîke\u015fî lêdekewêtewe ewî\u015f ta radeyek le destçûn u helpisanî pêwendî u têkelawîye nêwneteweyiyekane.Le layekî dîkewe,be hîç cor nakrê ew îdî’aye bikrê ke Inglîsî zimanêkî neteweyî ye,belam amrazî here gelwîstî perwerdeye,ewe\u015f ziyatir leber hoy abûrî.Serkewtin le kar u pî\u015fe da le Malayziya wêdeçê pîdawîstî be zanîn u tuwanayî le zimanî Inglîsîda hebê, le katêk da le biwarî xizmetî gi\u015ftî da pêdawîstî be zimanî Malayî heye,u le bazrganî u sat u sewda da be zimanîç<\/b>ênî.Ew gîrugirft u kê\u015feye berastî hê\u015fta çareser nekrawe, belam le katêkda nasêney desteyî dewrêkî girîng degêrê le parastinî pêbendî u wefadarî zimanîda berew zimangelî wek Tamîl, wa wêdeçê ew komele le zimanan bere bere girîngayetî xoyan le ast zimanî Malayî ( ewî\u015f le songey wefadarî neteweyî) u zimanî Inglîsî ( le ber hoy abûrî nêwneteweyî) le dest biden le zor biwar u helumercî resmîda.Arastey siyasetî hukûmetî wêdeçê berew rahêzandinî hem Malayî u hem Inglîsî bçê.<\/span><\/span><\/p>\n

Carubar çareseriyekî dîke\u015f bo cêbecêkirdinî kê\u015fe u gîrugirftî firezimanêtî pê\u015f xirawe – ewî\u015f eweye zimanêkî deskird wekû <\/span>ê<\/b>spêranto debê wekû Lingua Franca wexo bikrê. Le halî hazir da wênaçê hîç dewlet – neteweyek amade bê <\/span>ê<\/b>spêranto wekû zimanî resmî xoy wexo bika ewî\u015f leber kê\u015fey kirdeyî u piratîkî,u her weha,leber ewey ke zimanêkî bêlayene,be hîç \u015fêweyek natuwanê neteweyî bê,legel ewe\u015fda, layengir u pi\u015ftîwananî <\/span>ê<\/b>spêranto zoryan pê xo\u015fe bibînin ew zimane le astî cîhanî da wekû Lingua Francayek bekarbihêndirê bo ewey kê\u015fe u girftî firezimanêtî nêwneteweyî çareser bikirê.Le komelekanî firezimanêtî,fire neteweyî da,wekû Yekêtî Urûpa, zorcar gêre u kê\u015fe dekrê katêk serhelbida ke kam ziman yan zimangel debê be resmî bekar bihêndirên.Layengiranî <\/span>ê<\/b>spêranto delên,eger <\/span>ê<\/b>spêranto bikrê be zimanî resmî Yekêtî Urûpa,îdî ew core gêre u kê\u015fane nayene gorê.Be pêçewaney Inglîsî yan Feranseyî, <\/span>ê<\/b>spêranto zimanî xocêyî u bûmî hîç kes niye,ca boye nakrê be berjewendî hîç layekda bi\u015fkêtewe,her wek çon Inglîsî le Hîndûstan le zor baranewe helbijardinêkî rewatire le zimanî Hîndî wekû Lingua Franca.<\/span><\/span><\/p>\n

Ew pasawhênaweye renge lemer rêkxirawe gewretirekanî nêweneteweyî wek Korî Netewe Yekgirtuwekan rast derneçê. Ewî\u015f leber ewey ke,ê<\/b>spêranto,egerçî fêrbûnî le zimane xoriskiyekan hasantire,belam be a\u015fkirayî zimanêkî corî – Urûpayî ye, u boye be qazancî axêweranî xocêyî ew zimanane deki\u015fêtewe ke le binawanewe î ew nawçeyen. Herçunêk bê,hê\u015fta hîç nî\u015faneyekî rasteqîney ewto dernekewtuwe ke <\/span>ê<\/b>spêranto,yan zimanêkî dîkey hawçe\u015fnî le \u015fanoy resmî nêwneteweyî da cêgey xoyan bikenewe. 
\nZorcar dewrî hukûmetêkî neteweyî pê\u015f be destbjêr kirdinî zimanêkî neteweyî nagirê. Her ke helbjêrdra, zimaneke renge pêwîst bê dabimezrê, pê\u015fbixirê u standard bikirê. Bo nimûne, hukûmet lewaneye bituwanê dewrêk bigêrê le berew pê\u015fbirdinî rênûsêkî lebar u \u015fiyaw,yan biriyar bida ke lehceyekî taybetî zimaneke yan zincîreyek le \u015fêwegelî ke rêkkewtinyan le ser kirawe destbjêr bikirên. Lewane ye biyewê yarmetî\u015f bika be berew pê\u015fbirdinî wu\u015fe u biryar bida kame le \u015fêwegelî rêzimanî u dengsazî debê le zimanî standard da nwênerayetî bikirên.Ew core pilandari\u015ftiney zimanî ke cext dekatewe le ser xeslete zimaniyekanî \u015fêwezarekan ke dexrêne ber pilandanan pêy degutrê corpus planing wate le nêw telefuze corbecorekanî wu\u015feyek le zimanda kameyan helbjêrdirî u pê\u015f bixirê, kame \u015fêwey binaxey ristesazî u wû\u015fe ronan reçaw bikrê u rêgeyan pêbidrê; kameyek le wu\u015fe hawatakanî herêmekan destbjêr bikirên u çi rêbazêk weber bigîrê bo perepêdanî wu\u015fe, eger ewe be pêwîst bizandirê.<\/span><\/span><\/p>\n

Helbet, zimanî Inglîsî,\u015fêwezarêkî standardî le mawey be sedan salda pê\u015f xist,be rêje be rêgey ‘ xoriskî ‘ u le ser binemay sazan,ewe\u015f le ber hokarî ciyawazî komelayetî. Legel ewe\u015fda, bo zorêk le wulate tazetirekan,pê\u015f xistinî zimanêkî standard debû zor be xêratir pê\u015f bixrê,boye desttêwerdanî hukûmet lew biware da pêwîst buwe.Pasaw dehênrêtewe u degutirê, standard kirdin,bo hasankirdinî pêwendî u têkelawî,bo rexsandinî rênûsêkî le ser rêkkewtû ,u bo rêxo\u015fkirdinî amade kirdinî kitêb u kerestey xwêndin pêwîste.(helbet, diyare ewe pirsiyarêkî wulam nedraweye daxuda bo cêbecêkirdinî her kam lew babetane zimanî standard çende u lecêda pêwîste yan na. miro dekrê be \u015fêweyekî tewaw me’qûlane pasaw bihênêtewe hêndêk car standard kirdin hîç nageyênê,wek zor car le nêw komelgelî Inglîsî axêwer da waye,mindalan se’atêkî zor bextî fêr bûnî rênûsêkî be tewawî yekgirtû deken,u her core heleyek le rênûs da debête babetî serkone yan galte pêkirdin,u ladan le standard wekû belgeyekî bê emla u ewlay nezanî lêk dedrêtewe.)<\/span><\/span><\/p>\n

Yek le nimûne here çawrakê\u015fekanî çalakî hukûmet le biwarî pilandar\u015ftinî zimanî u standard kirdinî ziman le Norwêjî modêrn da berêwe çuwe.ê<\/b>sta le Norwêj dû zimanî resmî standardî Norwêjî heye.Be ruwalet ewe \u015fitêkî seyre bo karubarî wulatêkî ke her çuwar mîlyon u kusûr danî\u015ftûy heye.Dû standardekan Ny Norsk (‘ Norwêjî nwê’) u Bokmål <\/span>(‘ Norwêjî kitêb’) n – hîç kamiyan be taybetî nêwî becê nîn – u her dûkyan piley yeksanî resmîyan heye (be gutinêkî dî pêwendî ew duwane pêwendiyekî dûzarêtî (diglossic) niye bew corey le bendî 5-î em kitêbe basî lêwe kira.) Bokmål zimanî çapemenî neteweyî (sertaserî) ‌(egerçî hêndêk le rojnamekan be Nynorsk î\u015f wutar bilaw dekenewe) zorbey kitêban,be taybetî kitêbî wergêrdiraw,u zimanî zorbey mindale medreseyiyan,u amrazêkî perwerdeye. Nynorsk le hêndêk çapemenî nawçeyî,betaybetî le Rojaway wulatda bekar dehêndrê; zimanî xwêndinî nizîkey 20 lesedî mindalane; u le honrawe u edebîat da zor bekar dehêndirê,be taybetî lew karaney da ke pi\u015ftêneyekî ladêyîyaneyan heye.Hemû belge resmiyekan be her dû standardekanin,mindalan debê herdûkyan çi be xwêndinewe u çi be nûsîn fêr bin; u her dûkyan be berbilawî le radyo u têlêvîzyon da bekar dehêndirên.Le her nawçeyek da encumenekanî nawçeyî biryar deden kameyek le \u015fêwezarekan le agadariye gi\u015ftiyekanda bekar bihêndirê,u bekarhênanî her kam le standardekan le her kam le xwêndinge nawçeiyekanî\u015fda be rêgey pêvajoyekî dêmokiratîk da biryarî le ser dedrê. <\/span><\/span><\/p>\n

Le barî zimaniyewe ew dû \u015fêwezare zor le yektirî nizîkn,u her dûk la dûlayene be tewawî le yektirî têdegen. Ew dûberêtî (dichotomy) ye,lewe\u015f ziyatir,le zimananî standardî nûsîn da piyade dekrê ta zimanî qise pêkirdin.Zorbey xelik be lehcekanî derewey \u015faran u gondane yan be lehcekanî nastandardî \u015farstanyane qise deken, egerçî lehcekanî Rojawayî zor ziyatir u le nizîktirewe we Nynorsk deçin,u hêndêk le lehcekanî Rojhelatî zor ziyatir wek Bokmål wan.Renge le ruwangey komelnasî zimaniyewe xalî here çawrakê\u015f ciyawazî le nêw zimanekan da bê ta ciyawazî denêw xoy her kam le wanda. Hem le Bokmål u hem le nî Nynorsk da çe\u015fne (variant) hen (telefuzkirdinî cêgorkê pêkiraw u binaxey rêzimanî) ke be xoparêz u radîkal (conservative u radical) benêwbangin.Le \u015fêwezarî Bokmål da, rojname rastajoyekan \u015fêwekanî xoparêz bekardehênin,u le rojname çepajoyekan da \u015fêwey radîkal.Zor carî\u015f miro detuwanê be rêgey ewey ra ke axêweranî perwerdedîtû u xwêndewar kame \u015fêwe bekar dehênin bizanê ser be çi siyasetêkin.Ew çûn debaliyekewey ziman u siyaset,ta radeyekî naasayî be \u015fêweyekî a\u015fkira,bew manayeye Norwêjiyekî zor kem hen ke sebaret be barudoxî zimanî le wulatekeyan da objêktîv bin,u ewey ke ‘meseley ziman’ zor car mi\u015ftumirêkî zor germî le ser dekirê.Daxî u germugurî pasawhênawe u lêduwan lew bareyewe dekrê bew rastiye ra dawerî le ser bikirê ke le salî 1955 bêjerêkî pê\u015fbînî barudoxî ke\u015fwhewa ke be ‘ zebelahî befrî’ nêwbangî derkird le radyoy Norwêj le ser kar ladira çunkû ew amade nebû bilê snø (befir) 
\n( \u015fêweyekî radîkalî Bokmål), le ciyat sne ( \u015fêweyekî xoparêz).<\/span><\/span><\/p>\n

Barudoxî zimanî Norwêjî be rûnî naasayî ye,u,zorêk le Norwêjiyekan delên, barudoxêkî aloze,çunkû ewe be giran radewestê le wulatêkda ke danî\u015ftûwanî ewende kemin kitêbî xwêndin u sened u belgey resmî be her dûk zimanekan le çap bidrên,u katêkî zor le xwêndingekan degrê naçar bin be her dûk zimanekan ders gutinewe rêk bixen.Be boçûnî min ew barudoxe le zor ruwewe yekcar zorî\u015f ba\u015fe, çunkû ewe manay waye ‌ jimareyekî zor ziyatir le xelik boyan heye bixwêninewe,u eger pêyan xo\u015f bê be zimanî standard binûsn, qisey pêbiken u boçûnî xoyan derbirin,ke ewe neba awa nedebû,le ber ewey zimanî standard zor le \u015fêwezarî xocêyî xoyan nizîke (le Norwêj corawcorî lehceyî yekcar zor le ber çawe). <\/span><\/span><\/p>\n

Ewe sirincrakê\u015fe berewpê\u015fcûnî em barudoxe \u015fwêngêrî bikirê,çunkû legel ewe\u015fda le Urûpa‌ barudoxêkî taqaneye,herçonêk bê nî\u015faneyeke le \u015fêwazêk le çalakî pilandari\u015ftinî ziman ke hukûmetan detuwanin be\u015fdarî têda biken.Norwêj le Sedey Pazdehemewe ta salî 1814 le jêr fermanrewayî Danmark dabû.Lew maweyeda tenya zimanî resmî zimanî Danmarkî bû,akamî ewe\u015f ewe bû lehcegelî Norwêjî le gel standradî Danmarkî deguncêndiran.Ewe\u015f,helbet,tenê leber ewe heldesûra çunkû Danmarkî u Norwêjî zor weyek deçin.Ew demey le salî 1814 Norwêj serbexoyî le Danmark estand,çi zimanêkî taybetî standardî Norwêjî le gorêda nebû.Jimareyekî kem le xewareyan de rastîda be Danmarkî qiseyan dekird,ke ewe zimanî tiyatirî\u015f bû, le katêkda zimanî resmî karbedestanî xocêyî hukûmetî\u015f le rastîda Danmarkiyek bû be telefuzî Norwêjiyewe.Le xwêndingeyanî\u015f da xwêndinewe bew core fêrî \u015fagirdan dekira.\u015f<\/b>êwey axaftinî rojane u naresmî axêweranî ser be çînî serewey komel têkelawêk bû le ewe u \u015fêwezare nawçeiyekan: le rastîda core kartêkerîyekî yekparçey Danmarkî be ser zimanî Norwêjî da hebû.Axêweranî çînekanî xuwarewetir bew lehce Nor-wêjiyane qiseyan dekird ke ta radeyek kartêkerî Danmarkî pêwe diyar bû,u werzêran u ki\u015ftukêl karan be lehcegelî ladêyîyaney Norwêjî deduwan.<\/span><\/span><\/p>\n

Be peregirtinî hest u dawxuwaz le wulat da bo damezrandinî zimanêkî neteweyî Norwêjî,dû wulamî tewaw ciyawaz le yektirî bo cêbecê kirdinî ew meseleye hatne gorê.Sitratêjîyek ewe bû ‌kem kem Danmarkî alugorî têda bikrê u berew arastey zimanî xelkî \u015farn\u015fîney ser be çînî serewe bibrdrê ke be Norwêjîyek qiseyan dekird ke le jêr tawî Danmarkî dabû.Ew zimanî Norwêjîy Danmarkîye,be Riksmål ‌ (‘zimanî dewlet ‘ ) nêwbangî derkird u, duwaye bû be Bokmål. Wulamekey dîke le layen Ivar Aasen dirayewe,ke mamostayekî medrese bû u lêkolîneweyekî hemûlayeney sebaret be lehce Norwêjîyekan kirdibû.Ew layengirî boçûnêkî zor \u015for\u015fgêraney zimanî bû,u zimanêkî lemer xoy dari\u015ft le ser binemay ew lêkolînewaney lemer lehce Norwêjîyekan kirdibûy. Zimaneke le ser binemay ew lehce ladêyîane helnira bû, be \u015fêwey serekî ewaney rojaway wulat, ke Aasen pêy wabû lanî herî kem be Danmarkî ‘jarawî kirawn’,u ewe\u015f nêwî lêndira Landsmål (‘zimanî wulat ‘),ke duwatir bû be Nynorsk.Le salî 1885 da bo wulamdanewey hest u sozî nasyonalîstî Landsmål haw\u015fanî zimanî Danmarkî (yan Riksmål) wekû zimanî resmî rageyandira.Belam hukûmet neydetuwanî zimanî Norwêjîy Danmarkî helwe\u015fênêtewe çunkû ewe hê\u015fta zimanî nuxbey \u015farni\u015fînî be destelat bû.Le rastîda,le salî 1887 helkewtî Norwêjîy Danmarkî behêztir bû.Katêk mamostayan raspêrdiran be telefuzî Danmarkî xwêndinewe fêrî mindalan neken belkû be standardî zarekî, wate Norwêjîy Danmarkî Riksmål bilênewe. Ew dû kirdeweye yekem têwegilanî hukûmet bû le pilandari\u015ftinî zimanîda.<\/span><\/span><\/p>\n

Emro rî\u015fey \u015fêwekanî xoparêz u radîkal le her dû zimane resmiyekeda le wîstî hukûmete yek be duway yekekanewe aw dexwatewe bo damezrandinî zimanêkî neteweyî le ciyat duwan be bê ewey ke hîç kam lewan helwe\u015fênêtewe.Ca ew wîste ziyatir berew ew çuwe ke her dûkiyan bere bere berew nizîktirkirdinewe le yekdî rêformyan têda bikrê,bo nimûne,le lehce Norwêjîyekanda,lewane ew lehcane\u015f ke çînî kirêkarî \u015farni\u015fîn qiseyan pêdeken,naw sê cînsî heye (nêr,mê,u bêlayen),le katêkda le Norwêjîy Danmarkî,u be duway ew le Riksmål da wekû Danmarkî naw dû cînsî heye (gi\u015ftî u bêlayen).Riksmål nî\u015faney nasînewey wekû yekî hebû (ke le zimanî Norwêjî da be duway naw da dê) bo wu\u015fey nêr u mê: mann ‘ piyau’, ko ‘ ga’; wate debête ‘mannen’ piyaweke’ , koen ‘ gayeke’, belam Landsmål \u015fêwey ciyawazî hebû: kui wate ‘ gayeke’.Le salî 1917 da hukûmet rêformêkî resmî kird,yekêk le akamekanî ew rêforme ewe bû ke lew bareyewe (u leser \u015fitî dî\u015f) pêkhatinêk le nêwan her dû zimanekanda bikrê. Le Landsmål da nî\u015faney nasînewey mêy le -i we debû bigordirê be -a bo ewey le gel lehce Rojhelatîiyekan biguncê,le heman katda \u015fêwey mêy -a bo hêndêk wu\u015fan kira tobzî,be taybetî ew core wu\u015faney ke pêwendîan be ladêyanewe hebû, wekû ga,u be \u015fêwey helbijarde bo wu\u015fey dî\u015f.Ewe manay wabû ke ‘gayeke’ îtir êsta le her dûk zimananda bû be kua . lêreda (‘tobzî’ be manay tobzî bûn le kitêbî medresan u le nûsînî \u015fagird medresanda bû.) le akamî ew rêforme da nî\u015faney nasînewey mê ke le hêndêk pêwendî le Bokmål da bo hêndêk naw da dekardekirdirê be \u015fêweyekî radîkal dadendirê,nî\u015faney nasînewey nêr ( yan gi\u015ftî) be \u015fêweyekî<\/span><\/span> xoparêz dadendrê.<\/span><\/span><\/p>\n

Berew pê\u015fcûnêkî dîkey girîng le pilandari\u015ftinî zimanî hukûmet da rêformêk bû ke le salî 1938 da kira,u ewe\u015f le ser binemay lêkolînewey komîteyek ke raspêrdirabû u destelatî dirabûye bo le yek nizîk kirdinewey zimanekan le biwarî rênûs, \u015fêwey wu\u015fe, u gerdankirdin da, le ser binçîney zimanî gelîy Norwêjî.Ewan be taybetî amojgarî kirabûn ‌zimanî standardî qisekirdinî çîne serewe xwêndewarekan neken be serme\u015fq, hengawêkî naasayî u girîng le mêjûy standard kirdinî ziman da.Zorêk lew gorananey ke debû‌ le kitêbî xwêndinî Bokmål da bikirên birîtî bûn le kirdine dîftongî (dû dengî vowel) be monoftong (yek vowelî) le zor wu\u015fanda,wek le Nynorsk u zor lehcanda: <\/span><\/span><\/p>\n

øst aust < ‘rojhelat’ be Danmarkî øst 
\nsten < stein ‘ berd ‘ be Danmarkî sten<\/span><\/span><\/p>\n


\nu her weha goranêk le kotayî zemanî rabirdûy kirdaranewe le -et we bo -a, dîsan wekû zor le lehce rojhelatiye kem pirêstîjtirekan,lehce ladêyîekan u Nynorsk : <\/span><\/span><\/p>\n

vaknet < vakna ‘ lexew hestan’ <\/span><\/span><\/p>\n

Dabezandin u cêbecê kirdinî ew rêformane le ber <\/span>\u015f<\/b>erî Duwemî dinya girewe we duwaye kewt,belam duway biranewey \u015fer kitêbî xwêndin be pêy standarde tazekan çap kiran. Goran le Bokmål da berhelstî u kardanewey le nêw axêweranî çînî serewe u zor le twêjî çînî mamnêwncî le Rojhelat wurûjand u zorî pê tûre bûn.Zor le daykubawkan,be taybetî le Oslo,hestyan dekird ew rêforme nwêyane zor heremekîn, u le dijî ewe derkewtin ke ew \u015fêwaney ewan hewlyan dabû le axawtinî mindalekanyanda ‘ rastyan kenewe’ êsta ewe de rastîda be çapkirawî dekewête ber çawyan.Boye le mawey berayîyekanî salanî 1950kanda, kompanîye gewrekanî bazriganî u siyasetmedarî koneparêz destyankird be danî diraw u yarmetî darayî bo werêxstinî berberekanî be dijî rêformekan.Ewe cencal u herayekî zorî lê saz bû, u le ke\u015fwhewayekî awa da bû ke rûdawî ‘ zebelahî befrî’ qewma. <\/span><\/span><\/p>\n

Sereray ew dijayetî u berhelstkariye, komîsyonêkî nwêy zimanî pêk hat be heman destelat u raspardeyey ke dirabû bew komîteyey ke raportî salî 1938-î amade kirdibû, bo ewey çawedêrî bika be ser pêwane u normekanî kitêbî xwêndin da be her dûk zimanekan. (balî rastajo ew komîsyoneyan be nwênerî ‘ be qanûnîkirdinî zimanî heremekî ‘ dezanî, çepajoyanî\u015f pêkhatinî ew komîsyoneyan be ‘ serkewtinêk da dena bo dêmokrasî’.) le salî 1959 da ew normaney kitêbî xwêndin bilaw bûnewe,u derkewt le cêda her heman \u015fêwekanî 1938n,egerçî be radîkalî ewanî\u015f nebûn.Le akamî amojgarîyekanî ew pêwananeda êsta le kitêbî xwêndin da sê \u015fêwey ciyawaz bedî dekrê, hem le Bokmål u hem le Nynorskda:\u015fêwey tobzî (tenê rêge deda be derfetêk); \u015fêwey bedîl (rêge deda be dû derfet ); u \u015fêwey serpi\u015fkî (le çap da rêgey nadrê, belam mindalan detuwanin le nûsînekanî xoyanda bekaryan bihênin).Ca boye axêweran u nûseranî her dû zimane Norwêjîyekan helbijarde u pi\u015fkî berçawyan le ber dest daye,ke eme\u015f le zor ruwewe \u015fitêkî zor çake. <\/span><\/span><\/p>\n

Ew pê\u015fniyaze diyarî u taybetîyaney le layen komîsyonewe kiran birîtî bûn lewey ke nî\u015faney nasînewey mê le Bokmål da debê le jimareyekî zor kem le nawan da tobzî bê; jimarey ew \u015fêwaney kirdar le zemanî rabirdû da ke kotayî hatinyan be -a tobzî bû yekcar zor kem kiranewe u -a u -et her dûkyan wek bedîlî yektir pesind kiran; u dîftongekanî\u015f le jimareyek wu\u015fey kemtir da be tobzî dandiran.Bo nimûne, dîftongêk le wu\u015fey wekû sein ‘direng’ da tobzî ye(egerçî rojname xoparêzekan hê\u015fta denûsn sen ); dû wu\u015fey beisk\/besk ‘ tal’ wek bedîlî yektir pesindin; le bekar hênanî wu\u015fey<\/span><\/span><\/p>\n

( eid )\/ ed ‘swênd’ da miro detuwanê serpi\u015fk bê; u le wu\u015fey en ‘yek’ (tenê le Nynorsk da ein e ) monotong (tak vowelî) tobzî ye. ( her awa\u015f,seyre, wu\u015fey daud ‘ mirdû’ bo ajel ba\u015fe, belam debê bo însan død bekar bihêndrê.)Ew nimûney xuwarewe be kelke bo agadar bûn u lêk kirdinewey binîçey bilawkirawey nûsraw le Bokmål da" 
\n 
\n‘ kitêbeke ‘ wedirengî kewt’ 
\n 
\nrastî siyasî denûsê                       boken forsinket  
\nçepî siyasî denûsê                       boka forsinket 
\nzor le kitêbekanî xwêndin denûsn boka forsinka  
\n 
\nPerawêzêkî kotayî sebaret be \u015fanoy zimanî Norwêjî:le rastîda wulatî Norwêj be zimanî Norwêjî dû nêwî heye,Noreg be Nynorsk,u Norge be Bokmål. <\/span><\/span><\/p>\n

Wek dîtman,le jêr fermanrewayî Danmark da,lehce Norwêjîyekan le pêwendî le gel zimanî Danmarkîda haw gunc bûn – wate ewan be lehcegelî zimanî Danmarkî dadendiran.Belam êsta ewan awa çaw lê nakirên – ewan êsta be lehcegelî zimanî Norwêjî dadendirên,çunkû wekû zimanêkî serbexo otonomî bedest hênawe.Wek le bendî yekemî em kitêbe da hêmaman bo kird,u her weha dîsan le bendî sê\u015f da le bas kirdinî zimanî Sirbo Kirowatî da gutman çon bû be sê zimanî Sirbî,Kirowatî u Bosniyayî,ciyawazî nêwan zimanêk u lehceyek zor car ciyawazîyekî sîyasîye.Her wek nimûney zimanî Norwêjî be cuwanî derî dexa,le ber ewey ke serbexoyî diyardeyekî kultûrîye,hem dekrê le dest bidrê u hemî\u015f dekrê wedest bixrê.Norwêjî serdemêk lehce bû,êsta zimane Efrîkans zemanêk lehceyekî Holendî bû; êsta wa nîye.Her heman \u015fit le ser Meqdûnîyeyî raste,ke pê\u015ftir be \u015fitêk dadendira ke birîtî bê le lehcegelî Bulxarî,belam êsta le layen Meqdûnîyekan xoyanewe u zurbey xelkî dîke\u015f, renge cige le Bulxarekan nebê,be zimanêkî ciyawaz dadendirê.ê<\/b>me her weha basî rewtî Lugzamburgî\u015fman kird le lehce bûnewe berew wedest hênanî piley zimanêk. <\/span><\/span><\/p>\n

Le layekî dîkewe,le serdemî pê\u015fû da,Pirovên\u015fal u Almanî Textanîyan zimangelî otonom bûn,belam êsta be gi\u015ftî be rîz be lehcegelî Feranseyî u Almanî dadendirên. Le gel ewe\u015fda,serbexoyî le destçû,dekrê dabimezrêndirênewe,u le ber ewey serbexoyî diyardeyekî kultûrî u sîyasîye,be taybetî girînge lew hewlaneyda ke bo damezrandinewey dedrê le ser hokargelî kultûrî,sîyasî u remzî Kar bikrê wekû bedest xistinî rênûsêkî qol le ser kê\u015fraw u \u015fiyawî nasînewe u bekar hênanî \u015fêwezarekey berbas le zor biwar u helumercî komelayetî da ta ew cêyey ke helldesûrê, be taybetî le biwarî resmî u le nûsînda.Skatlendî le pê\u015fû da,wek Pirovên\u015fiyal,be serî xoy zimanêk bû,belam êsta be gi\u015ftî wekû hawguncî Inglîsî dadendrê.legel ewe\u015fda, jimareyek xelk le Skatlend u Irlendî Bakûrî(ke be\u015fêkî Skatlendî axêwere bo mawey ziyatir le 300 sal le akamî koç u koçbarî le Skatlendî Textayiyanewe) êsta hewil deden Skatlendî wekû zimanêkî serbexo bibûjênnewe. Ew hewlane hêndêk nasîn u pi\u015ftîwanî resmî\u015fî bedest hênawe.Bo nimûne,Skatlendî Ulster le Irlendî Bakûrî be resmî nasrawe,u le salî 1999 le rojnamekanî Irlendî Bakûrî da agadarî bo pî\u015feyek bilaw kirawe,ke be\u015fêkî wek ewey xwarewe wa bû: 
\n 
\nIt’s noo apen fur tae pit in jab foarms fur tha ontak o Unner-Editor (Inglis an Ulster-Scotch) wi tha Chawmmer o tha Scrievit Account o tha New Ulster Semmlie sittin at tha Tolsel Biggins, Stormont, Bilfawst .A start wull be gien fur sax month,wi anither contraick aiblins forbye. 
\n 
\nInglîsiyekey heman be\u015fî agadariyeke awaye: 
\n 
\nApplications are invited for the post of Sub- Editor ( English and Ulster- Scots) in the Office of the Official Report of the New Northern Ireland Assembly, which is located in the Parliament Buildings, Stormont, Belfast. The appointment will be for six months, with the possibility of renewal of contract. 
\n 
\nDawxuwazîname bo karî îdtorî (be Inglîsî u Skatlendî Ulster ) werdegîrê,le Idarey guzarî\u015ftî resmî sebaret be meclîsî nwêy Irlendî Bakûrî da,ke le xanûwekanî parliman, stormont,le Bêlfast helkewtuwe.Damezrandineke bo \u015fe\u015f mangan debê, be deretanî tazekirdinewey kontirakteke. 
\n 
\nOtonomî u serbexoyî zimanî dekrê weduwa\u015f dirêtewe.Leber ewey zimanî Katalanî be\u015fêke le heman zincîrey lehceyî wekû êspanyayî,ew derfete bo rêjîmî Franco rexsa nek her ewey Katalanî demkut bika belkû îdî’a\u015f bika ke ‘ le rastîda’ lehceyekî zimanî <\/span>ê<\/b>spanyayî ye u be hîç cor zimanêkî serbexo niye.<\/span><\/span><\/p>\n

Labirdinî zimanî Katalanî le biwarekanî gi\u015ftî u resmî da, her wek le serewetir amajeman pêda,be mebestî behêzkirdin u pitewkirdinî ew îdî’aye bû.Her awa\u015f,le Yogoslawîyay pê\u015fû da, be leberçaw girtinî ewey ke hukûmet pêyî xo\u015f bû cext le ser yekêtî neteweyî (sertaserî) bikatewe, asayî bû ke Sirbu-Kirowatî be zimanêkî taqane dabindirê be dû normî ta radeyek ciyawazaewe,nek wekû Inglîsî Birîtanyayî u Inglîsî Emrîkayî. Belam le berayî salanî 1990e kanewe ,her wek ta êsta dîtûmane,ewe buwe be siyasetêkî resmî – ke diyare be pêwîstî\u015f le layen hemû ewaney ke pêwey ‘elaqedarn qolî le ser nekê\u015frawe – ke Sirbî u Kirowatî u Bosniyayî be zimananî ciyawaz dabindirên egerçî hemûyan dûlayene le yektirî têdegen, wekû Norwêjî u Danmarkî. Sirinc biden ke nakrê hîç wulamêkî zimannasane bo ew meseleye hebê daxuda Sirbu-Kirowatî zimanêke yan sê ziman. Wulamekey kultûrî u siyasiye. <\/span><\/span><\/p>\n

Le Urûpay modêrn da zor meseley dîkey away sîyasî u komelnasîzimanî hen. Daxuda be rastî Meqdûniyeyî zimanêke? Daxuda Moldovayî u Romaniyayî ‘eynî zimanin yan na? Gelo Filamanî u Holendî yek yan dû zimanin? Daxuda Korsîkayî lehceyekî Italiyayiye? Gelo berastî\u015f Lugzamburgî\u015f cwêye le A‌lmanî? <\/span><\/span><\/p>\n

Leber napeywest bûn u berdewambûnî ew kê\u015fane, hîç rêgayek niye bo ewey ême bituwanîn wulamî em pirsiyarane tenê le ser binemay zimanî bideynewe. u,xo\u015f eweye ewe tenê‌‌ zimannasanin ke be tewawî lewe têdegen‌ ew pirsiyarane ta çende pirsiyargelî zimanî nîn.Rastîyekey‌ ewe ye ‌ zorbey zimane Urûpayiyekan ewen ke le komelnasî ziman da be ‘ ziman le rûy dirêj bûnewe ‘ benêwbangin ( be almanî zimangelî Ausbau ). Ewane birîtîn le \u015fêwezare standardekan ke le ser dirêjeyek le lehcan dandrawin ke,le ber hoy komelayetî u mêjûyî,le gel ew standardane xoyan guncanduwe.Boye zimananî Ausbau le ber hoy siyasî, kultûrî u komelayetî u her weha xesletekanî zimanî xoyan zimangelî ciyawaz le yektirîne. <\/span><\/span><\/p>\n

Legel ewe\u015fda, hêndêk zimanî ewto hen, ke ew pêwaneye legeliyan naxwênêtewe boye dekirê be tewawî le ser binemay zimannasane be zimananî tewaw serbexo dabindirên.ê<\/b>me bo nimûne detuwanîn be zimanî Bask bilêyn ‘ zimanêk le rûwî mewda’ ( be Almanî zimanî Abstand ) çunkû le ruwangey ziman î yewe ewende le hemû zimanekanî dîke ciyawaze ke nakrê sebaret be piley be tewawî serbexoy wî hîç dimeteqe u mi\u015ftumirêk bikrê.Tenanet rêjîmî Franco\u015f neydetuwanî îdî’a bika ke zimanî Bask ‘le rastîda’ <\/span>ê<\/b>spanyayî ye! <\/span><\/span><\/p>\n

* Nûser le hemû cêyek wu\u015fey Gypsies(Qereçîyekan) î bekar hênawe.Emin wekû wergêr agam le barî nerêyî em wu\u015fe u çemke tenanet le \u015fêwezare Kurdiyekanî\u015f da heye,Belam bo wefadarî be deqî mak be pêwîstm zanî carêk le kewane da binûsm (Qereçiyekan),dena wekû dî lem wergêrane da Gypsies im be xelkî Roma wergêrawe- têbînî wergêr 
\n 
\nSerçawe:<\/strong> em nûsraweyey profêsor Peter Trudgill kitêbî 
\nPeter Trudgill : Socolinguistics , An introducton to language and society, Fourth Editon, 2000, Penguin Books, PP 119 – 149 e 
\nXi\u015ftey laperey 142 u 143 le mer ciyawazîyekanî bekar hênan le \u015fêwezare Norwêjîyekanda lem deqe kurdiye da wernegêrdirawe. 
\n 
\nwww.ruwange.blogs<\/a><\/span><\/span>pot.com<\/span><\/span><\/font><\/a><\/p>\n

<\/span> <\/span><\/span><\/span><\/p>\n

 <\/span><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nûsînî : profêsor Peter Trudgill Wergêran le Inglîsiyewe: Hesené Qazí Le bendî pê\u015fûy em kitêbe da sebaret be çilonayetî komelnasî ziman le Kampala u Uganda cexitman [\u2026]<\/span><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"class_list":["post-548","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kurdishacademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/548","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kurdishacademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/kurdishacademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kurdishacademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kurdishacademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=548"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/kurdishacademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/548\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kurdishacademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=548"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kurdishacademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=548"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kurdishacademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=548"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}