{"id":444,"date":"2008-08-18T12:17:04","date_gmt":"2008-08-18T12:17:04","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost\/wp\/wordpress\/sebaret-be-zimani-norwejhi\/"},"modified":"2008-08-18T12:17:04","modified_gmt":"2008-08-18T12:17:04","slug":"sebaret-be-zimani-norwejhi","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/kurdishacademy.org\/?page_id=444","title":{"rendered":"Sebaret Be Ziman\u00ed Norw\u00e9jh\u00ed"},"content":{"rendered":"

\"SveinTébíníy wergér<\/strong><\/em>: em wutare Svein Magne Sirnes mamostey péshúy Enístítúy bergiríy zimaní le ‌ Monterey California u jégirí éstay serokí xwéndingey duwanawendí Oppegård le Oslo _ Norwéjh núsíwíe. Lem núsraweye da layení méjhúyí péshkewtiní standardekaní zimaní Norwéjhí wate, Bokmål (zimaní kitéb , yan zimaní Danmarkíy Norwéjhí Dano-Norwegian) u Nynorsk( zimaní nwéy Norwéjhí ) shíkirawetewe. Mebest le wergéraní em babete wekú babetí péshú agadarbúní zíyatirí xwénerewey Kurd begishtí u be taybetí hogiraní rengawrrengí u fireceshiní zimaní u kultúríye le komellgey Kurdistan.<\/p>\n

<\/p>\n

\"SveinTébíníy wergér<\/strong><\/em>: em wutare Svein Magne Sirnes mamostey péshúy Enístítúy bergiríy zimaní le ‌ Monterey California u jégirí éstay serokí xwéndingey duwanawendí Oppegård le Oslo _ Norwéjh núsíwíe. Lem núsraweye da layení méjhúyí péshkewtiní standardekaní zimaní Norwéjhí wate, Bokmål (zimaní kitéb , yan zimaní Danmarkíy Norwéjhí Dano-Norwegian) u Nynorsk( zimaní nwéy Norwéjhí ) shíkirawetewe. Mebest le wergéraní em babete wekú babetí péshú agadarbúní zíyatirí xwénerewey Kurd begishtí u be taybetí hogiraní rengawrrengí u fireceshiní zimaní u kultúríye le komellgey Kurdistan.<\/p>\n

<\/p>\n

Béguman dítnewey rége careserí here be dill u lebar bo péwecaran be ziman\/ shéwezare Kurdíyekan u berew péshbirdinyan debé legwén helumerjí henúkeyí ewan bé, bellam lew rébaze da agadarí le barudoxí zimanan u ezmúní wullataní dí bé kelk níye. Núser em babetey le ruwangey pishtíwaní le shéwezarí Bokmål núsíwe,be duway em babete da núsínék ke le ruwangey dakokí kirdin le Nynorsk núsrawe, péshkésh dekiré.<\/p>\n

Núsíní : Svein Magne Sirnes
\nWergérran le Inglísíyewe : Hesené Qazí<\/p>\n

Sebaret Be Zimaní Norwéjhí<\/strong><\/p>\n

Dú bocún<\/strong><\/p>\n

Wekú zimanekaní díkey‌ Skandínavíya, Norwéjhí le zimanékí hawbeshí Skandínavíayíyewe kewtúwete ke dekré be régey berdnúsekaní Runik ta sedey Séyemí duway zayín shwéngérrí bikré. Elfubéy Latíní , ke jégey níshanekaní Runíkí girtewe hawkat le gell hatiní Mesíhíyet wexo kira, u zimanékí jwéy Norwéjhí le mawey Sedey Yazdehem da pégeyísht. Be dem sedekaní duwatir da, zimaní Norwéjhí kewte ber karlékerí zimaní Danmarkí, Allmaní Newí(Low German), u zimaní Swédí.<\/p>\n

Le sertaserí Sedekaní Néwerrastda, Danmark destellatí here behézí síyasí u abúrí bú le Bakúrí [Urúpa]. Le sallaní 1400 ta 1520-í zayínída, fermanrrewayaní Danmarkí hewllyan da Norwéjh, Swéd u Danmark le yekétíyek da be néwí yekétí Kalmar yek bixen ke le Kopénhagewe ídare dekra. Ashkiraye lew serubendí da zimaní Danmarkí wekú zimaní ídarí u berréweberí lew qellemrroye da dewrékí serekí degérra.<\/p>\n

Le dewruberí sallí 1525 da zimaní Danmarkí wekú zimaní wullatí Noruwéjh be tewawí jéy be Norwéjhí col kird u shwéní girtewe. Be duway caksazí Lutérí le sallí 1536 da, duway ewey Latín wekú zimaní kilísayí u díní birewí nema,zimaní Danmarkí jéy girtewe. Injílí Danmarkí Kirístíyaní Séyem le Norwéjhísh,billaw kirayewe, bellam ta serdemí nwé híc wergérrawékí ew kitébe be zimaní Norwéjhí le ber dest danebú.<\/p>\n

De rastída ta níweí dúyemí Sedey Nozdeyem zimaní Danmarkí taqe zimaní núsín bú ke le Norwéjh karí pédekira. Legell eweshda, lehje Norwéjhíyekan wekú zimaní qise pékirdin bekar dehatin, u le sharekanda, shéwezarékí qise pékirdin ke le ser binemay Danmarkí hellnirabú bere bere serí hellhéna, be taybetí le bekarhénaní resmída.<\/p>\n

Duway jwébúnewí Norwéjh le Danmark le sallí 1814-í zayínída, ew barudoxe berdewam bú, bellam heta billéy be giriftékí gewre dadendira. Urúpa, Skandínavíyash legell, xerík bú dehate néw serdem u caxí Romíyewe, u yek lew dítine nwéyaney le ara dabú péwendí nizík le néwan netewe u zimanekey da bú. Le akamí ewe da, nexshey sazkirdiní zimanékí Norwéjhí jwé le dayik bú.<\/p>\n

Le néwan sallaní 1830 u 1860 da, dú bocúní jíyawaz lew bareyewe seryan hellhéna. Yek lew bocúnane bocúní zimannasí xo perwerde kirdú Ivar Aasen  (1813- 1896) bú. Ew kurre jútérékí Rojhaway Norwéjh bú. Aasen férí zimane kilasíkekaní latín u Yonaní u zimane serekíyekaní Urúpay Rojhawa bibú. Duway lékollíneweyekí hemúlayene tuwaní akamí karí berawurdkarí u pékgiraney xoy‌ le néwan lehje Norwéjhíyekanda péshikésh bika. Le ser binemay ew keresteye, Ivar Aasen normékí standardí núsíní bo Norwéjhí modérin péshxist. Ewe bú be binemay Nynorsk ( yan Landsmål (zimaní wullat) , bew jorey ke le seretawe néwzed dekra).<\/p>\n

Bocúnekey dí ewe bú ke zimaní Danmarkí wekú binemayek bekar bihéndiréu be péyí péwerekaní qisekirdiní endamaní cíní serewey sharnishín binorrwéjhéndiré. Yek le layengiraní here giríngí ew fikre Knud Knudsen (1812- 1895), mamostayekí medresey amadeyí bú le sharí Kirístaníya ( yan Oslo). Ew shéwezarey lew hewlle kewtewe bú be binemay Bokmålí ( zimaní kitéb) modérin ( ke ta sallí 1929 be Riksmål (zimaní sertaserí) néwzed dekra, be Inglísí zimaní Danmarkíy – Norwéjhí Dano- Norwegian ) ‌ Le binawanewe, xebat le pénaw zimaní Norwéjhí dekré wekú xebaték bibíndiré ke le rikeberí ‌ néwan dú síyaset ‌u ew dú shéwezarey zimaní‌ wate – Nynorsk u Bokmål – kewtúwetewe.<\/p>\n

Ta sallí 1920, Nynorsk  wekú zimaní zallí perwerde le sertaserí Rojhaway Norwéjh u héndék beshí Rojhhe‌llatí Norwéjh xoy damezrand. Zor le núseran meylékí zoryan níshan da bo núsín be Norwéjhíy Nwé ( Nynorsk ), u zimaneke le gisht sallaní néwan 1900, ta degate 1944 destkewtí serekí wedest héna.
\nLegell eweshda, shar u sharockekaní lay beshí Rojhhe‌llatí Bashúrí wullat , nizíkey le setaset wekú xak u kewshení Bokmål manewe.<\/p>\n

Egercí Nynorsk ezimúnékí xéray peresendin u billaw búnewey be xoyewe dí, bellam Bokmål her wa diréjhey be manewey xoyda wekú zimaní núsíní zorbey Norwéjhíyekan.
\nBe péy réjhey be karhénaní ke emrro herkam le layenekaní zimanekan ídí’ay deken , be juwaní derdekewé ke Bokmål zalle, barudoxékí ke hemíshe búyetí. Bokmål zimaní rojhname u goware serekíyekane u le bazrganí. Sin’at, u réklamda zimaní bandeste.<\/p>\n

Bokmål<\/strong><\/p>\n

Le dewruberí sallí 1900-í zayínída, héndékan bíryan lewe kirdewe ke jíyawazíyekaní néwan ew dú shéwezare Norwéjhíye — Nynorsk ( Norwéjhíy Nwé ) u Bokmål ( zimaní Danmarkíy Norwéjhí ) be réjhe ewende keme ke dekré keléní néwanyan pirr bikrétewe u bibn be "yek".<\/p>\n

Fikrí ewe hate gorré ‌ berebere lék bidrén u duwajar zimaní Samnorsk ( yan zimanékí gishtgirewey Norwéjhí) yan lé saz bikré. Ew bocúne le sallaní 1880ekanewe hatibúwe gorré, bellam jarékí díke taze kirayewe u le layen Venstre ( partíy líbéral ) Arbeidepartiet‌ ( partí kar) pishtíwaní lékira.<\/p>\n

Le sallí 1917 u 1938 da , dú caksazí zor berzefirrane le rénús da rageyéndiran be mebestí lék nizík kirdinewey Norwéjhí Nwé u Danmarkíy Norwéjhí duway cendín sall mishtumirr u le ser dúwan.
\nDuway Sherrí Jíhaní Dúyem, kardaneweyek be dijhí ew síyasete peyda bú, be taybetí le layen Bokmålíyekanewe. Bizútneweyekí pirotést u narrezayetí werré kewit, u daykubawkan le kitéb u kerestey xwéndiní mindallekanyanda destyan kird be gorríní ew shéwe rénúsey ke dahéndirabú u kirdyannewe be norme nerítí u " pawankirawekan". Ew xebate tundutíjh e le merr Samnorsk<\/p>\n

( zimaní yekgirtúy Norwéjhí) le sallaní 1950 kan u 1960e‌ kanda berdewam bú. Le heman katda, Nynorsk ( Norwéjhíy Nwé) le zor nawce u deweran wekú zimaní perwerde túshí girift hat u le kurtéyí da.
\nGusharí pishtíwananí rénúsí nerítí le néw bekarhéneraní Bokmål da geyíshte ewey ‌zorék lew shéwaney le sallaní 1959 u 1981 da dahéndirabún destyan léhe‌llbigíréu babidrétewe ser rénúsí kon. Wurde wurde dest le síyasetí resmíy tékellkirdin u awéte kirdiní zimanekan hellgíra.<\/p>\n

Lew demíyewe Bokmålí nerítí búwe be zimaní zall, u híc gumaní tédaníye ke eme zimaní Norwéjhí dahatú ye.
\nLe sallí 1944, le néw gisht ew mindallaney ke decúne medrese, 34 le sed Nynorskyan wekú zimaní yekemí xoyan rageyand. ésta em réjheye 17 le sede. Ew le kurtídane nek her zerbeyeke we Nynorsk kewtúwe — bellkú bew manayeshe ke partíye síyasíyekan cibirr ídí gwénadene girúpe gusharekaní layengirí Nynorsk. Sharnishíní u sin’atí búní wullat hellkewtí Nynorskí kiz kirdúwe.<\/p>\n

ésta péwendí néwan ew dú shéwezarey núsíní resmíy Norwéjhí bashe. Bokmål bandeste u gushar dexate ser Nynorsk . Héz u qewetí Bokmål le rade bedere: nek tenya zimaní 80 le sedí Norwéjhíyekane , bellkú le bekar hénaní qise kirdiní rojhaneshda her peregirtir debé.<\/p>\n

Norwéjhí Nwé ( Nynorsk) zimanékí núsíní ewtoye ke sístémékí zor pécellpéc u allozí gerdankirdiní heye.Zimanékí destkirde ke kem kes formí qise pékirdiní bekar dehéné. Durushmí tékosheraní rébazí bekarhénaní Norwéjhí Nwé ( Nynorsk) eweye miro debé lehjey nawceyí xoy bekar bihéné u be Norwéjhí Nwé binúsé, wekú " mexrejí hawbeshí gisht lehjekan". Yek le akamekaní ew bocúne eweye zor le bekarhéneraní Norwéjhí Nwé ( Nynorsk) be tékellawékí na sístimatíkí lehjekan, Nynork u Bokmål denúsn. Héndékan dellén eme zimanekeyan tenanet zíyatirísh kiz deka..<\/p>\n

Pishkí Zoruzewend<\/strong><\/p>\n

Katék qutabíyekí Norwéjhí medresey seretayí destpédeka namílkeyekí picúkí dedrété be néwí "ordliste"( yan wushename). Ewe qamúsékí nerítíye, cunkú híc nasandinékí tédaníye, tené ewende níshan deda ke wushekan con denúsrén u rénúsíyan cíye, legell shéwey gerdankirdiní kirdar u néwan.<\/p>\n

Ci péwíst deka kitébékí ewto bidré be hemú qutabíyek ? le ber ewey zimaní Norwéjhí, wate hem Bokmål (zimaní Danmarkíy Norwéjhí ) u he‌m Nynorsk ( zimaní Norwéjhíy Nwé), jhimareyekí zor bedílí rénúsí wushanyan heye. Ewe akamí ew hemú caksazíye rénúsyaneye ke her dúk zimanekan le mawey sed sallí rabirdú da bexoyanewe díwe.<\/p>\n

Ba nimúneyek bas bikeyn. Ristey " jhineke destí berz kirdewe" dekré  be Bokmålíyekí bash wekú "Kvininen hevet hånden " werbigérdiré. Legell eweshda, miro nacar níye risteke awa binúsé . Bokmål cendín pishkí núsíní ew risteyey heye u gishtíshyan wekú yek shéway pesndin.<\/p>\n